«На мову на манҳо, бимонад суханҳо»

(Бо истинод ба китоби «Таронаҳои ҷовидонаи Аҳмад Зоҳир», Душанбе, 2022»)

Ин мисраъ аз суруди машҳури Аҳмад Зоҳир («Ман найнавозам») гирифта шудааст. Аҳмад Зоҳир намурд – суханони ӯ дар таронаҳояш ҷовидон монданд. Аммо то чӣ андоза таронаҳои ӯ то ба имрӯз ба таври комил ва саҳеҳ дастраси мо ҳастанд? Дар ин бора китоби «Таронаҳои ҷовидонаи Аҳмад Зоҳир» посухи равшан медиҳад.

Чаро ин китоб пайдо шуд? То имрӯз дар Тоҷикистон, Покистон, Эрон ва Ғарб чандин маҷмӯаҳои таронаҳои Аҳмад Зоҳир чоп шудаанд. Аввалин бор соли 1992 дар Тоҷикистон китоби «Боз омадам» (100 тарона) ба табъ расид. Соли 1994 дар Пешовари Покистон китоби «Танҳо садост, ки мемонад» (183 тарона) нашр шуд. Ҳарду аз камбудиҳои ҷиддӣ холӣ набуданд: қариб ҳамаи таронаҳо ғалат рӯи қоғаз оварда шуда буданд (саҳ. 6). Султони Ҳамад дар мақолаи «Таҳияи осори бузургон кори саҳл нест» (2005) ин камбудиҳоро муфассал таҳлил кардааст. Сипас, бо истифода аз сабтҳои бисёрсолаи худаш, маҷмӯаи пурра ва дақиқеро тартиб додааст.

Китоб аз чор боб иборат аст: Боби аввал – 318 таронаи тоҷикӣ-дарӣ.Боби дуюм – 20 таронаи дуэт (бо хонум Жило, Маҳваш, Ҳангома).Боби сеюм – 26 таронаи номукаммал (маҳфилӣ, нотамом).Боби чорум – таронаҳои ба забонҳои ғайридарӣ.

Таронаҳо ба забонҳои гуногун. Аҳмад Зоҳир на танҳо ба забони дарӣ-тоҷикӣ, балки бо забонҳои зерин низ суруд хондааст: Ҳиндӣ: 12 суруд. Ин сурудҳоро ӯ дар филмҳои Болливуд шунида, матни форсӣ (аксар ғазалҳои Ҳофиз, Саъдӣ) ба онҳо мутобиқ кардааст. Масалан, «Ай подшоҳи хубон». Пашту: 5 суруд. Забони модариаш пашту буд, аммо дар хона бо дарӣ гап мезад. Аз ин рӯ, сурудҳои паштуаш кам ва машҳурии маҳаллӣ доштанд. Англисӣ: 6 суруд («It's Now or Never», «You are my sunshine», «Que Sera Sera» вағ.). Русӣ: 1 суруд («Я встретил девушку» – дар маҳфил бо Ҷӯрабек Назриев ва Меҳриниссо сароид).

Тарзи номгузории таронаҳо ва чандраҳоӣ. Дар Шарқ анъана аст, ки мисраи аввали тарона ҳамчун номи он қабул карда мешавад (саҳ. 7). Аҳмад Зоҳир як шеърро баъзан бо ду оҳанг мехонд (масалан, «На дил мафтуни дилбанде»). Дар чунин ҳолатҳо матни як тарона ду маротиба оварда шудааст (саҳ. 7-8).

Вариантҳои гуногун. Аҳмад Зоҳир бисёр сурудҳоро дар чанд вариант хондааст. Масалан, дар як вариант се байт, дар варианти дигар чор ё шаш байт. Ин вариантҳо на такрори холис, балки эҷоди нав буданд, зеро ӯ бо тобиши тоза мехонд (саҳ. 7).

Иловаҳои муаллиф ва оҳангсозон. Баъзан худи Аҳмад Зоҳир ё оҳангсозонаш ба шеъри интихобкарда бандҳое илова мекарданд (нақарот). Чунин банду иловаҳо дар китоб бо курсив нишон дода шудаанд. Мисол: дар таронае аз Фурӯғи Фаррухзод бандҳои иловагиро Аҳмад Зоҳир худаш сохтааст (саҳ. 8).

Муаллифони матн ва оҳанг – кашфҳои нав. Аз рӯи ин китоб, Аҳмад Зоҳир аз эҷодиёти қариб 100 нафар шоирони классик ва муосири Афғонистон, Тоҷикистон, Эрон истифода бурдааст. Матни 150 таронаи ӯ маълум аст (саҳ. 8-9).

Ба ин китоб як CD замима шудааст, ки дар он тамоми таронаҳои мавҷуда дар шакли МР-3 сабт шудаанд. Фақат 12 таронае, ки наворашон пайдо нашудааст, дар CD нестанд. Манбаи асосии сабтҳо: «Афғонмузик», «Ориёномузик», архиви радиои Кобул ва сабтҳои маҳфилӣ (саҳ. 10).

«Таронаҳои ҷовидонаи Аҳмад Зоҳир» на танҳо маҷмӯаи матнҳо, балки асари илмист. Он хатогиҳои китобҳои қаблиро ислоҳ кардааст, вариантҳои гуногун ва сурудҳои нодирро ҷамъ кардааст. Ва чунон ки худи Аҳмад Зоҳир сурудааст:

«Чизе намонад бар ҷои ман ҷуз,

Як мушти шеъру як мушти оҳанг».

Субҳиддини Султон, "Рӯзгор"