Султони Ҳамад - аз амният то сулҳ, аз қалам то қалбҳо

(Бузургмарди равшанфикр дар оинаи таҳлил)

Дар фазои иттилоотии Тоҷикистони соҳибистиқлол, шахсиятҳое ҳастанд, ки ҳаёташон ҳамчун як матни кушодаи таърих хидмат мекунад. Яке аз чунин шахсиятҳои беназир Султони Ҳамад – рӯзноманигор, таҳлилгари сиёсӣ, дипломати сулҳ, муҳаққиқи фарҳанг, санъатшинос, инъикосгари варзиш ва ниҳоят инсоне, ки зиндагии ӯ ҳамчун оинаи фоҷиаву пирӯзиҳои миллати тоҷик дар охири асри бист ва ибтидои асри бисту якум аст. Султони Ҳамад ин шахсияти бисёрҷанба, инсоне, ки дар ҳама соҳаи касбӣ ва иҷтимоӣ ба қуллаҳои баланд расидааст.

Аз деҳаи Лоҷирк то амният. Султони Ҳамад 3 апрели 1952 дар деҳаи Лоҷирки ноҳияи Сангвор (собиқ Тавилдара) дар оилаи хизматчӣ ба дунё омад. Соли 1969 мактаби миёнаро дар ноҳияи Ҷилликӯли вилояти Хатлон хатм карда, ба факултаи филологияи тоҷики Донишгоҳи давлатии Тоҷикистон дохил шуд. Солҳои 1974–1978 дар мактаби №3-и Ҷилликӯл ҳамчун муаллими забон ва ҷонишини директор кор кард. Ин давра заминаи масъулиятшиносӣ ва фарҳангшиносии ӯро гузошт.

Гардиши бузурги ҳаёти ӯ соли 1980 оғоз ёфт, ӯ ба Кумитаи Бехатарии Давлатӣ (КГБ) даъват шуда, ба Мактаби Олии КГБ дар Москва фиристода мешавад. Соли 1982 онро бо ихтисоси ҳуқуқшиноси масоили байналмилалӣ хатм карда, то соли 2000 дар системаи амният кору фаъолият мекунад. Охирин вазифааш дар авҷи ҷанги шаҳрвандӣ – сардори шӯъбаи амнияти ноҳияи Қабодиён буд. Таҷрибаи амниятӣ ба ӯ чаҳорчӯби мустаҳками таҳлилӣ дод, ки баъдан дар ҳамаи навиштаҳояш ифода ёфтааст.

Муҳоҷират ба Афғонистон (1992-1996): Зодаи сулҳ. Охири соли 1992, ҳангоме ки ҷанги шаҳрвандӣ Тоҷикистонро фаро гирифт, Султони Ҳамад ба хотири наҷоти ҷони худ ва аҳли хонаводааш иҷборан ба Афғонистон муҳоҷират кард. Дар он ҷо ӯ аз соли 1993 то 1996 мушовири сиёсии раиси ИНОТ буд. Нуқтаи авҷи фаъолияти сулҳофарини ӯ моҳи декабри соли 1996 баъд аз мулоқоти Президенти Ҷумҳурии Тоҷикистон, Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон ва Сайид Абдуллоҳи Нурӣ дар Хустдеҳ рух дод. Ӯ ҳамчун муовини Давлат Усмон дар ҳайати баландпояи муштараки сиёсиву низомӣ ба минтақаҳои ҷангзада рафта, ду тарафи даргирро ба мусолиҳа даъват кард. Ин ҳайат то соли 1998 таҳти миёнҷигарии СММ фаъолият кард. Сипас, то соли 1999 Султони Ҳамад раҳбари дафтари матбуотии ИНОТ дар Комиссияи Оштии Миллӣ ба ӯҳда дошт. Аз соли 1999 то соли 2000 ҳамчун сардори шӯъбаи амнияти ноҳияи Сино (Фрунзе) кор карда, соли 2000 ба нафақа баромад.

Журналистика ҳамчун ҷузъи амнияти миллӣ. Пас аз нафақа, Султони Ҳамад ба журналистика рӯй овард. Ӯ дар ҳафтаномаҳои «Тоҷикистон», «Чархи гардун», «Зиндагӣ», «Наҷот», маҷаллаи «Бонувони Тоҷикистон» ва ҳафтаномаву сомонаи мустақили «Рӯзгор» (муассис 2009-2019, сардабир 2013-2014) фаъолият кард.

Султони Ҳамад дар мусоҳиба бо Акбари Саттор соли 2011 изҳор дошт, ки журналистикаи тоҷик бештар ба "констататсияи фактҳо" машғул аст, на таҳлили амиқ. Худаш ин камбудиро бо журналистикаи амниятӣ пур кард. Мақолаҳову пешгӯиҳои геополитикӣ ӯ дар бораи Афғонистон, терроризм, омилҳои густариши экстремизм, дар нашрияҳову маҷмӯаҳои бонуфузи ҷаҳон аз ҷумла САҲА, Фонди Фридрих Эберт нашр шудаанд.

Мусоҳибаи вай бо Чингиз Айтматов дар соли 2002 на танҳо як сабти таърихӣ, балки нишон медиҳад, ки ӯ чӣ гуна дар сатҳи ҷаҳонӣ ҳамчун тарҷумон, таҳлилгар ва сухангӯ фаъолият кардааст. Саволҳои ӯ дар бораи рақобати ИМА ва Русия дар Осиёи Марказӣ ва ҷавобҳои Айтматов имрӯз ҳам ҳамчун таҳлили геополитикӣ арзиш доранд. Ин на як саволи одӣ, балки як таҳлили пешгиранда буд, ки имрӯз, дар замони баргашти Толибон ва рақобати нави геополитикӣ, аҳамияти худро аз даст надодааст.

Журналистикаи ӯ на эҳсосотӣ, балки консептуалӣ буд. Вай дар мавзӯъҳое (терроризм, ислом, муҳоҷират) навишт, ки аксари ҳамкасбонаш аз онҳо парҳез мекарданд. Ва ин далерӣ ба ҳисоби ӯ як ҷузъи бехатарии миллӣ буд.

Соли 2003 барои силсиламақолаҳои «Афғонистон захмест бар ҷисми башарият» сазовори ҷоизаи Иттиҳоди Журналистони Тоҷикистон ба номи Абулқосим Лоҳутӣ гардид. Соли 2004 дар озмуни САҲА дар бахши "Беҳтарин мақола дар мавзӯи сиёсӣ" ғолиб омад.

Мақолаҳои ӯ – «Ҳамлаи эҳтимолии Амрико ба Афғонистон», «Нақши Аҳмадшоҳи Масъуд дар сулҳи тоҷикон», «Қалами журналист зӯртар аст аз бомбаи террорист» – имрӯз ҳамчун санади таҳлилӣ арзиш доранд.

Аз тарафи профессор Иброҳим Усмонов Султони Ҳамад ҳамчун журналисте шинохта шудааст, ки мусоҳибаҳояш мактабанд: ӯ мавзӯъро нағз меомӯхт, ҳамсуҳбаташро мешинохт ва саволҳоеро тарҳ мекард, ки барои ёфтани ҳақиқат ёрӣ мерасонанд. Мусоҳибаҳои ӯ бо иштирокчиёни бевоситаи раванди сулҳи тоҷикон – Бурҳониддин Раббонӣ, Саид Абдуллоҳи Нурӣ, Амирқул Азимов, Иброҳим Усмонов, Зафар Икромов ва дигарон – аҳамияти муҳими таърихӣ доранд. Мусоҳибаҳо гўё идомаи ҳамдигаранд, онҳо якдигарро пурра мекунанд ва аз он дида мешавад, ки ихтилофи мавзўъ ва ҳақоиқ нест.

Китоби «Дар суҳбати соҳибдилон» (2007) – маҷмӯаи 24 мусоҳиба, ки ба ду қисмат: мавзӯъҳои сиёсӣ (15 мусоҳиба) ва фарҳанг, ҳунар, адабиёт (9 мусоҳиба) тақсим шудааст. Ин китоб на танҳо санади таърихии раванди сулҳи тоҷикон, балки мактаби журналистика барои наслҳои оянда аст.

«Китоби "Дар суҳбати соҳибдилон" як донишномаи сулҳи тоҷикон ва ҳамзамон мактаби мусоҳибанависии тоҷик аст. Султони Ҳамад дар ин китоб исбот кард, ки мусоҳиба на жанри осон, балки санъати баландтарини журналистика аст – санъати "боз кардани даҳони ҳамсуҳбат барои гуфтани ҳақиқат".»

Дар баробари ин, китобҳои «Аз Ардашер то Шери Панҷшер» (2002), «Рӯдакӣ чанг гирифту навохт» (2009), «Бурҳи Валӣ-дусти Худо» (2013), «Дар пайраҳаи Нур» (2013), «Маҳбуби дилҳо» (2015), «Чӣ ҳол дорӣ, Муҳоҷир?» (2019) – ҳама нишон медиҳанд, ки ӯ як энциклопедияи сайёр буд.

Фарҳангшиносӣ ҳамчун муқовимати маънавӣ: Аҳмад Зоҳир, Лоҳутӣ, Бозор Собир, аз Рӯдакӣ то Чингиз Айтматов

Бузургтарин саҳми фарҳангии Султони Ҳамад – таҳқиқи ҳаёт ва эҷодиёти Аҳмад Зоҳир мебошад. Вай панҷ китоби алоҳида дар бораи ин сарояндаи нотакрор навиштааст: «Аҳмад Зоҳир – Султони қалбҳо» (2005, 2012), «Пайванди Аҳмад Зоҳир бо Мавлавӣ» (2007), «Аҳмад Зоҳир ва мусиқии Ғарб» (2012), «Аҳмад Зоҳир садои ишқ асту дилтангӣ» (2021), «Таронаҳои ҷовидонаи Аҳмад Зоҳир» (2024).

Панҷ китоби Султони Ҳамад дар бораи Аҳмад Зоҳир як падидаи беназири фарҳангшиносӣ аст. Ӯ пайванди Аҳмад Зоҳирро бо Ҷалолуддини Балхӣ-Мавлоно ва мусиқии Ғарб таҳлил кард. Ин усули муқоисаи фарҳангҳо дар адабиёти тоҷик он замон камназир буд.

Бобоҷон Шафеъ, адиб ва ҳамкасби ӯ, таъкид кардааст: «Ҳеҷ касе дар Тоҷикистону Афғонистон ба ҳадди устод Султони Ҳамад дар пажӯҳиши осори Аҳмад Зоҳир муваффақ нашудааст». Вай ҳатто мисраъҳои бегона дар таронаҳоро дарёфт мекард, пайванди Зоҳирро бо Ҷалолуддини Румӣ ва мусиқии Ғарб нишон дод.

Ба ғайр аз ин, ӯ дар бораи Бозор Собир (маҷмӯаи «Марворидҳои ноёби Бозор», сарсухан ва мусоҳиба бо Саидқул Билолов), Шарофиддин Сайфиддинов (мусоҳиба дар бораи операи «Рӯдакӣ»), Чингиз Айтматов ва дигар бузургони адабу санъат мақолаҳои пурқимат навиштааст.

Лоҳутишиносӣ: Кашфи паҳлӯи пинҳони шоири бузург. Китоби «Лоҳутӣ оҳангсоз ҳам буд...» (2024) пажӯҳиши беназирест, ки нишон медиҳад шоири бузурги тоҷик дар эҷоди таронаҳо, сурудҳои халқӣ ва ҳатто тарҷумаи «Интернатсионал» саҳми арзанда доштааст. Ин пажӯҳиш он чизеро пурра кард, ки дар «Куллиёт»-и Лоҳутӣ ҳам вуҷуд надошт. Бобоҷон Шафеъ ин китобро "беҳтарин пажӯҳиш дар лоҳутишиносии форс-тоҷик" номидааст.

Таҳлили сухан ва сабк: Рӯзноманигории илмӣ бо забони шево. Бобоҷон Шафеъ дар бораи сабки Султони Ҳамад навиштааст: "Чун аслан рӯзноманигор буд, бандубасти таҳқиқоти худро ҳам ба мисли таҳқиқоти журналистӣ метавонист шавқовару ҷолиб созад, то хонандаро хаста накунад". Ин сабки махсуси публисистикаи илмӣ имкон дод, ки китобҳои ӯ дар бораи Аҳмад Зоҳир, Лоҳутӣ, Бурҳи Валӣ дусти Худо на танҳо барои мутахассисон, балки барои хонандаи оддӣ дастрас бошанд.

Варзиш ҳамчун саҳнаи обрӯи миллӣ. Султони Ҳамад варзишро ҳамчун майдони муборизаи рамзӣ барои номи нек миллат медонист. Мусоҳибаи ӯ бо Шариф Назаров дар бораи дастаи афсонавии «Памир», мақолаҳояш дар бораи ғалабаи наврасони то 16-сола бар Кореяи Ҷанубӣ ва пирӯзии Беҳрӯзи Хоҷазода дар чемпионати ҷаҳон оид ба самбо (Сочи 2017) на танҳо ҳисоботи варзишӣ, балки драмаи психологии орзуҳои миллианд. Ӯ дар мақолаи "Орзуҳо чӣ гуна амалӣ мешаванд" ғалабаи паҳлавони тоҷикро дар чемпионати ҷаҳон оид ба самбо тавре тасвир мекунад, ки хонанда дар якҷоягӣ бо варзишгар орзу мекунад, меҷангад ва пирӯз мешавад.

Муҳоҷиршиносӣ: Сабти дарди "наслҳои гумшуда". Китоби «Чӣ ҳол дорӣ, Муҳоҷир?» (2019) ба муҳоҷирати меҳнатӣ дар Русия ва дигар кишварҳои ИДМ бахшида шудааст. Ин китоб на танҳо таҳқиқи журналистӣ, балки дарди шахсии худи муаллиф аст, ки ду маротиба – дар Афғонистон ва пас аз бозгашт – ғарибиро аз сар гузаронидааст. Шеърҳои силсилаи «Лаби дарёи Ому» (то ҳол нашрнашуда) ҳамчун даъват барои ҷамъоварии мероси нопурра боқӣ мондаанд. Коршиносон дар рӯнамоии китоб таъкид карданд, ки ин навиштаҳо таърихи фоҷеабори миллатанд, намешавад миллат бахше аз таърихи худро ба боди фаромӯшӣ супорад.

Фалсафаи шахсӣ: Гуле аз биҳишт. Дар ёддошти "Гуле аз биҳишт" Султони Ҳамад бо забони рамзӣ аз дарди аз даст додани модар, аз гули сиёҳгӯш ва дуои модар менависад. Ин матн нишон медиҳад, ки паси чеҳраи журналист ва таҳлилгари хунсард, диле мезад, ки барои модар мисли кӯдак мегирист, барои Ватан мисли шоир сухан мегуфт.

Ӯ дар як ҷо менависад: «Баъди вафоти модарам, дигар ҳар боре, ки ибораи «гули сияҳгӯш»-ро мешунидам, ба хаёлам ханҷаре ба дилам мезад».

Шахсият аз назари дӯстон: Покзамир, миллатмеҳвар, хоксор. Тилав Расулзода, ҳамсуҳбати наздики ӯ, навиштааст: «Устод Султони Ҳамад як инсони вораста, покзамир, миллатмеҳвар, фарҳангпарвар, хоксору пуртавозуъ, хушсуҳбат буданд, ки бо ҳама бузургишон аз ман-маниву болонишинӣ дурӣ меҷустанд».

Ҳуриннисо Ализода, ҳамкор ва дӯсти ӯ, таъкид кардааст: «Султони Қалбҳо» – ин ибораро корбарони шабакаҳои иҷтимоӣ ба ӯ нисбат доданд. Ва дар ҳақиқат устод Ҳамад он султоне буданд, ки қалбҳоро шефтаи худ кард».

Ҳоҷӣ Исмоили Пирмуҳаммадзода, олими маъруф, дар рӯзи марги ӯ гуфтааст: "Султони Ҳамад одами сулҳ буд ва дар ҳамин доира қадам мезад".

Мероси хаттӣ ва бойгонии миллии тоҷик. Султони Ҳамад муаллифи беш аз 15 китоб аст. Мақолаҳои ӯ дар даҳҳо маҷмӯаҳои байналмилалӣ аз чумла дар САҲА, Фонди Фридрих Эберт, «Диалог дар амал» ба забонҳои тоҷикӣ, русӣ ва англисӣ нашр шудаанд. Соли 2011 ӯ хазинаи 13-солаи худро – маҷмӯаи рӯзномаҳои нодирро ба Китобхонаи миллии Тоҷикистон туҳфа кард. Дар бораи ин иқдом гуфта буд: «Аввал мехостам ба факултаи журналистика бидиҳам, вале баъди оғози сохтмони Китобхонаи миллӣ тасмим гирифтам, ки барои хонандаи васеъ туҳфа кунам».

Чашмони боз ба рӯи ҷаҳон. Кишварҳое, ки Султони Ҳамад ба онҳо сафар кардааст (Русия, Ӯзбекистон, Қазоқистон, Қирғизистон, Туркманистон, Эрон, Покистон, Афғонистон, Туркия, Арабистони Саъудӣ – 2 маротиба ҳаҷ, Олмон, Аморати Муттаҳидаи Араб) – нишон медиҳанд, ки ӯ ҷаҳондидаи воқеӣ буд. Аммо сафарҳои сершумори ӯ ба Афғонистон (аз замони шӯравӣ то пас аз 2001) махсусан арзишманд аст. Вай Афғонистонро дар ҷанг, дар сулҳ, дар зери толибон ва баъди толибон дидааст. Ин ба ӯ имкон дод, ки таҳлилгари беназири минтақавӣ гардад.

Охири сафар, вале идомаи мерос. 8 июни соли 2019 – рӯзе, ки қалами пурсамар аз навистан бозмонд. Султони Ҳамад дар Душанбе дар асари бемории саратон вафот кард ва дар оромгоҳи Сари Осиё ба хок супурда шуд. Баъди вафоташ китоби «Чи ҳол дорӣ, Муҳоҷир?», «Аҳмад Зоҳир садои ишқ асту дилтангӣ» 2021), «Таронаҳои ҷовидонаи Аҳмад Зоҳир» 2022, “Лоҳутӣ оҳангсоз ҳам буд…” 2024 нашр шуд.

Бозтоби даргузашт дар сатҳи миллӣ ва байналмилалӣ. Вафоти Султони Ҳамад дар 8 июни 2019 дар матбуоти дохилӣ ва хориҷӣ бозтоби васеъ пайдо кард. Sputnik, Фергана News, centralasian.org, Радиои Озодӣ, Padida.tj, “Фараж”, ва даҳҳо нашрияҳои дигар ба ин рӯйдод мақолаҳои муфассал бахшиданд. Centralasian.org қайд кард, ки ӯ дар озод кардани ду марзбони тоҷик дар Афғонистон саҳм гузошта, шоҳиди эътои ордени «Қаҳрамони миллии Афғонистон» ба Эмомалӣ Раҳмон буд. Радиои Озодӣ аз қавли ҳунарманди маъруф Нуруллоҳи Абдуллоҳ овард: «Даргузашти Султони Ҳамад зарбае ба фарҳанги Тоҷикистон аст. Ӯ аз зумраи афроде буд, ки рафтораш намунаи ибрат барои ҳазорон нафар аст».

Хулоса: Султони Ҳамад ки буд? Султони Ҳамад як зеҳни дуқутбаи нодир буд. Аз як тараф – корманди системаи амният бо тафаккури стратегӣ ва дақиқи таҳлилӣ; аз тарафи дигар – шоири сулҳ, дипломати диловар, таҳлилгари фарҳанг; ҳамзамон – аҳмадзоҳиршиноси беҳамто, лоҳутишиноси оҳангсоз, инъикосгари варзиш ва муҳоҷиршиноси ҳассос.

Вай дар даврони ҷанг сулҳ овард, дар даврони сулҳ фарҳанг навишт. Мақолаҳои ӯ санади таърихӣ, китобҳояш ганҷинаи фарҳангӣ, «Чӣ ҳол дорӣ, Муҳоҷир?» – оинаи ранҷи ҳазорҳо тоҷикони ғариб, ва «Аҳмад Зоҳир садои ишқ асту дилтангӣ» – иқрори ишқест, ки замоне нависандаро аз марг нигоҳ дошт.

Султони Ҳамад на танҳо дониш, балки эътимоди иҷтимоиро ба мерос гузоштааст. Ба ёди ӯ, ба қалами пурсамараш, ба сулҳе ки барои Тоҷикистон орзу мекард, ба гули сиёҳгӯше ки ба модараш туҳфа мекард, ба ҳар як таронаи Аҳмад Зоҳир, ки ӯ ҳамеша гӯш медод, эҳтиром гузорем.

Рӯҳаш шод, ёдаш пурғановат, меросаш ҷовидон!

Субҳиддини Султон, “Рӯзгор”