Ҳифзи ҳуқуқи зан ва пойдории оила: Роҳҳои пешгирӣ аз зӯроварӣ ва талоқ

Оила дар фарҳанги тоҷикӣ муқаддастарин ниҳод ва асоси ҷомеа ба шумор меравад. Аммо омори солҳои охир нишон медиҳад, ки ин сутуни муҳим зери фишори мушкилоти гуногуни иҷтимоӣ, иқтисодӣ ва равонӣ қарор дорад. Зиёд шудани ҳолатҳои зӯроварии хонаводагӣ ва афзоиши сатҳи талоқ аз масъалаҳои доғи рӯз мебошанд, ки на танҳо тақдири занону кӯдакон, балки ояндаи ҷомеаро зери хатар мегузоранд.

Устувории оила ва ҳифзи ҳуқуқи зан ду мафҳумеанд, ки аз ҳам ҷудонопазиранд. Оилаи солим он ҷоест, ки дар он эҳтироми мутақобила ҳукмфармост. Чӣ гуна метавон пеши роҳи низоъҳои оилавиро гирифт ва роҳҳои ҳалли қонуниву равонии ин мушкилот кадомҳоянд?

Қисми 1. Нигоҳи ҳуқуқшинос: Қонун чиро талаб ва чӣ гуна ҳимоя мекунад?

Аксар вақт сабаби ба зӯроварӣ кашида шудани низоъҳои оилавӣ ва дар ниҳоят пошхӯрии хонаводаҳо — ин паст будани маърифати ҳуқуқии ҷавонон, бахусус занон аст. Ҳуқуқшиносон чанд нуктаи калидиро барои ҳифзи ҳуқуқи зан ва устувории оила таъкид мекунанд:

Аҳамияти шартномаи никоҳ: Никоҳи расмии давлатӣ заминаи асосии ҳуқуқии оила аст. Аммо ба ҷуз ин, бастани никоҳ метавонад бисёр мушкилоти моливу манзилии ояндаро пешгирӣ кунад. Зан бояд бидонад, ки никоҳ нишонаи беэътимодӣ нест, балки кафолати сиҳатии равонӣ ва амнияти моддии ӯву фарзандонаш мебошад.

Қонун дар бораи пешгирии зӯроварӣ: Дар Тоҷикистон Қонун «Дар бораи пешгирии зӯроварӣ дар оила» амал мекунад. Мувофиқи он, ҳеҷ кас — на шавҳар ва на хешовандони ӯ — ҳуқуқи фишори ҷисмонӣ, равонӣ ё иқтисодӣ расониданро ба зан надоранд. Агар зан зери фишор қарор гирад, ӯ ҳуқуқ дорад ба мақомоти ҳифзи ҳуқуқ ё марказҳои бӯҳронӣ муроҷиат кунад ва «амрномаи ҳимоятӣ» (предписание) дастрас намояд.

Ҳуқуқи манзил ва алимент пас аз талоқ: Аксари занон аз тарси бехонаву бепул мондан ба зӯроварӣ тоқат мекунанд. Қонунгузории муосир ҳуқуқи зан ва кӯдакро ба манзили истиқоматии шавҳар ҳатто пас аз талоқ ҳимоя мекунад ва тартиби ситонидани алиментро қатъӣ намудааст.

Қисми 2. Нигоҳи равоншинос: Чаро оилаҳо вайрон мешаванд ва роҳи ҳал чист?

Равоншиносон сабаби асосии талоқ ва зӯровариро на танҳо дар шароити иқтисодӣ, балки дар набудани фарҳанги муошират ва омода набудани ҷавонон ба ҳаёти мустақил мебинанд. Коршиносони соҳаи равоншиносӣ барои устувории оила тавсияҳои зеринро пешниҳод мекунанд:

Мушкили дахолати шахсони сеюм: Яке аз сабабҳои аввалиндараҷаи талоқ дар Тоҷикистон — ин дахолати хусуру хушдоман ё дигар хешовандон ба ҳаёти оилаи ҷавон аст. Равоншиносон тавсия медиҳанд, ки ҷуфтҳои ҷавон бояд марзҳои шахсии оилаи худро ҳифз кунанд ва мушкилоти дохилиро танҳо байнаи худ ҳал намоянд.

Интизориҳои ғайриреалӣ ва фарҳанги «гуфтугӯ»: Ҷавонон аксар вақт бо тасаввуроти афсонавӣ оиладор мешаванд ва дар аввалин мушкилоти рӯзгор рӯҳафтода мегарданд. Дар оилаҳои мо фарҳанги «шиштану дар бораи мушкилот ошкоро гап задан» кам аст. Сарзаниш ва хомӯшии тӯлонӣ низоъро амиқтар мекунад. Роҳи ҳал — гӯш кардани ҳамдигар бе айбдоркунӣ аст.

Пешгирии хастагии равонии зан: Зан-модар дар оилаи тоҷик бори калони рӯзгор, тарбияи фарзандон ва хидмати калонсолонро ба дӯш дорад. Хастагии доимии ҷисмониву равонӣ боиси стресс ва асабоният мегардад. Мардон бояд дарк кунанд, ки кӯмак ба зан дар корҳои хона ва тарбияи кӯдак нишонаи заифӣ нест, балки нишонаи масъулиятшиносӣ ва кафолати оромии хонавода аст.

Тавсияҳои амалӣ барои коҳиш додани сатҳи талоқ

Барои он ки оилаҳо устувор ва занон аз зӯроварӣ эмин бошанд, ҷомеа бояд се қадами муҳимро гузорад:

1. Омодагии пеш аз издивоҷ: Ташкили курсҳои кӯтоҳмуддати ҳатмӣ барои ҷавононе, ки ҳуҷҷат месупоранд. Дар ин курсҳо бояд на танҳо ташхиси тиббӣ, балки машваратҳои равониву ҳуқуқӣ оид ба вазифаҳои занушавҳарӣ омӯзонида шаванд.
2. Дастгирии марказҳои бӯҳронӣ: Зиёд кардани шумораи марказҳои машваратии ройгон дар деҳот, то заноне, ки ба кӯмаки таъҷилии равонӣ ва ҳуқуқӣ ниёз доранд, бидонанд, ки ба куҷо муроҷиат кунанд.
3. Тарғиби эҳтироми зан дар ҷомеа: Тавассути расонаҳо ва ниҳодҳои тарбияву маориф бояд ин ақида тақвият дода шавад, ки зани соҳибҳуқуқ ва орому хушбахт метавонад фарзандони солим ва ватандӯстро тарбия кунад. Зӯроварӣ нисбати зан — ин зӯроварӣ нисбати ояндаи миллат аст.

Хулоса

Устувории оила дар гузаштҳои дуҷониба, эҳтироми ҳуқуқҳои якдигар ва муҳаббат устувор аст. Қонун метавонад занро аз фишори ҷисмонӣ ҳимоя кунад ва равоншинос метавонад роҳи созишро нишон диҳад, аммо калиди асосии хушбахтии оила дар дасти худи зану мард аст. Танҳо бо баланд бардоштани маърифати ҳуқуқӣ ва фарҳанги муошират мо метавонем оилаҳои худро аз пошхӯрӣ ҳифз кунем ва ҷомеаи солим бисозем.

Ҷаҳонгири Султон, “Рӯзгор”