Ишқи заминӣ ва осмонӣ: Сирри ғазалиёти Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ

Агар дар адабиёти муосир шеър бештар баёнгари дардҳои иҷтимоӣ ва инсонӣ бошад, дар адабиёти классикии мо он як нардбонест, ки рӯҳи инсонро аз замин ба осмонҳо мебарад. Дар ин ҷода ҳеҷ кас баландтар ва шӯълавартар аз Мавлоно Ҷалолиддини Балхӣ (Румӣ) парвоз накардааст.

Ғазалиёти ошиқонаи Мавлоно, ки дар девори таърихи ҷаҳонӣ бо номи «Девони Шамс» сабт шудаанд, танҳо тавсифи ҳусну ҷамоли зоҳирӣ нестанд. Ин шеърҳо оташи ҷовидонаеанд, ки аз ишқи ҳақиқӣ ва сузиши орифона дарак медиҳанд.

Барои ин мақола мо яке аз шӯҳратмандтарин ва пурҷӯштарин ғазалҳои Мавлоноро интихоб кардем, ки озодии рӯҳ ва таслим шудан ба қувваи бузурги Ишқро тараннум мекунад.

«Ман ғуломи қамарам...»

Ман ғуломи қамарам, ғайри қамар ҳеҷ магӯ,
Пеши ман ҷуз сухани шамъу шакар ҳеҷ магӯ!

Сухани ранҷ магӯ, ҷуз сухани ганҷ магӯ,
В-ар аз ин бохабарӣ, ҷуз хабар ҳеҷ магӯ!

Дӯш девона шудам, Ишқ маро диду бигуфт:
«Омадам, гиря макун, ҷома мадар, ҳеҷ магӯ!»

Гуфтам: «Эй Ишқ, ман аз чизи дигар метарсам»,
Гуфт: «Он чизи дигар ҳеҷ дигар, ҳеҷ магӯ!»

Таҳлили мазмуни орифона

Дар нигоҳи аввал ин шеър шояд як таронаи оддии ошиқона намояд, аммо дар истилоҳи соҳибдилон ва орифон (суфиён) ҳар як калимаи он бори вазнини фалсафӣ дорад:

• Қамар (Моҳтоб) ва Шамъ: Дар ин ҷо «Қамар» рамзи Нури Илоҳӣ ё Пири Муошир (Шамси Табрезӣ) аст, ки роҳи зулмонии рӯҳро рӯшан мекунад. Мавлоно мегӯяд, ки ман ба чунин нури безавол дил бастаам ва дигар ҳеҷ як ҷозибаи заминӣ бароям арзиш надорад.
• Девонагӣ ва Ишқ: Муколамаи (диалоги) ошиқ бо Ишқ дар ҳолати «девонагӣ» сурат мегирад. Девонагӣ дар фалсафаи Мавлоно — ин раҳо шудан аз занҷирҳои ақли маҳдуди заминӣ ва гузаштан ба марҳилаи эҳсоси пок аст. Ишқ ба ошиқи гирёну саргардон мегӯяд, ки «ҳеҷ магӯ», зеро дар ҳузури Ишқ сухан кардан беҳуда аст, он ҷо танҳо сукути қалб ва таслимият лозим аст.
• Халосӣ аз тарсу андӯҳ: Вақте ки Мавлоно мегӯяд «аз чизи дигар метарсам» (тарс аз марг, танҳоӣ ё мушкилоти рӯзгор), Ишқ ба ӯ посух медиҳад: «Он чизи дигар ҳеҷ дигар, ҳеҷ магӯ!». Яъне, дар баробари қудрати бузурги ишқи ҳақиқӣ тамоми тарсу ғамҳои дунёӣ ҳеҷ ва пуч мешаванд.

Таърихи эҷод: Тӯфоне, ки аз вохӯрӣ оғоз шуд

Ин ғазал ва умуман тамоми шеърҳои шӯрангези Мавлоно маҳсули як ҳодисаи таърихиянд — вохӯрии Ҷалолиддини Балхӣ бо дарвеши овора Шамси Табрезӣ. То ин вохӯрӣ Мавлоно як олими расмӣ, фақеҳ ва мударриси бовиқори масҷид буд. Аммо оташи сухан ва нигоҳи Шамс ӯро чунон дигаргун сохт, ки китобҳоро канор гузошта, ба самоъ (рақси суфиёна) ва сурудани шеърҳои бехонумон оғоз кард.

Ин шеър садои рӯҳест, ки аз маҳдудиятҳои ин ҷаҳон халос шудааст ва ба хонандаи муосир низ таълим медиҳад, ки дар гирдоби мушкилоти ҳамарӯза «сухани ранҷ» намонад, балки ҳамеша ба сӯи рӯшноӣ ва зебоӣ «сухани ганҷ» ҳаракат кунад.

Хулосаи сухан

Ғазалиёти классикии «Ганҷи сухан» ба хонандаи сомонаи «Рӯзгор» имконият медиҳанд, ки барои чанд дақиқа аз даводавҳои зиндагии моддӣ дур шуда, ба умқи рӯҳи худ назар кунад ва оромӣ пайдо намояд.

“Рӯзгор”