11:07:53 13-уми Майи 2026 сол

Сталинград, Курск ва тоҷикон дар авҷи ҷанг

То моҳи сентябри соли 1942, вазъи ҷанг ба дараҷае шиддат гирифта буд, ки сарнавишти на танҳо Иттиҳоди Шӯравӣ, балки тамоми ҷаҳон дар тарозуи Волга қарор дошт. Армияи фашистии Олмон, пас аз шикаст дар назди Москва (декабри 1941), ҳамаи нерӯҳои худро ба ҷануб равона карда, кӯшиш мекард ба Қафқоз ва хусусан шаҳри Сталинград – калиди Волга ва захираҳои нефт – роҳ ёбад.

Сталинград: Ҷанги ҳар як хона

stalingrad 8995445874522 августи 1942 артиши 6-уми фелдмаршали Паулюс ба Сталинград ҳамла овард. Олмониҳо шаҳрро бомбборон карданд, 40 ҳазор сокини осоиштаи бегуноҳ ҳалок шуданд. Аммо Сталинград таслим нашуд.

Ҷои тоҷикон дар ин ҷанг

Дар ҳайати дивизияҳои тирандози 138, 308 ва 87, ки дар дохили шаҳр ҷангиданд, садҳо сарбозони тоҷик буданд. Онҳо дар «хонаи Павлов», дар корхонаи «Баррикадҳо» ва дар баландии Мамаев Курган – нуқтаи сахттарини мудофиа – меҷангиданд.

Қурбон Алиев – снайпери тоҷик аз ноҳияи Панҷакент. Дар Сталинград дар тӯли 234 рӯз 127 офитсери душманро нобуд кард. Ӯ яке аз беҳтарин снайперони ҷанг буд. Дар яке аз тирпаррониҳо, вақте ки дастааш муҳосир шуда буд, Қурбон то охирин тир ҷангид ва маҷрӯҳ гашт, аммо зинда монд. Баъди ҷанг ба ӯ унвони Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравӣ дода шуд (соли 1943). Вай яке аз онҳоест, ки тавонист ба Ватан баргардад.

Дар бойгонии Вазорати мудофиа номаи аскари тоҷик Субҳон Раҳимов ба модараш (5 октябри 1942) нигоҳ дошта мешавад: «Модарҷон, мо дар харобаҳои Сталинград ҳастем. Як хонаро аз фашистҳо гирифтем, як ҳафтааст ки онро нигоҳ медорем. Ту ғам махӯр, барои Ватан ҷон додан шараф аст. Фарзанди ту Субҳон». Ӯ 23 ноябри 1942 ҳангоми ҳамлаи охирини душман дар Сталинград ба шаҳодат расид. Номаи ӯ ҳоло дар Осорхонаи таърихии Волгоград нигоҳ дошта мешавад.

Курск – Ҷанги бузургтарини танкҳо

Пас аз шикасти олмониҳо дар Сталинград (феврали 1943), фронти шарқӣ дар наздикии шаҳри Курск устувор шуд. Олмониҳо амалиёти «Цитадел» - ҳамла бо 900 ҳазор аскар, 2700 танк ва 2000 тайёраро оғоз карданд. Аз 5 июл то 23 августи 1943, дар майдони наздикии Прохоровка ҷанги бузургтарини танкҳо дар таърих рух дод.

Дар ин ҷанг тоҷикон ҳам буданд, 160 танки душманро нобуд карданд. Абдулло Ҳасанов, механик-ронандаи танки Т-34 аз ноҳияи Конибодом, дар ҷанги Прохоровка танки худро ба сӯи ду танки душман ронда, ду танкро зада сухт ва ба ҳамроҳи экипажаш ба шаҳодат расид. Баъди марг бо ордени Ситораи Сурх сарфароз гардид.

Дар бойгонии ЦАМО сабт шудааст, ки дар байни 70 ҳазор аскаре, ки дар ҷанги Курск далерӣ нишон доданд, зиёда аз 300 нафар тоҷик буданд. Бештари онҳо бо медалҳои "Барои далерӣ" ва "Барои хидматҳои ҷангӣ" сарфароз гардидаанд.

Баъди Курск – ба сӯи Ғалаба

Пас аз шикасти олмониҳо дар Курск, ташаббуси ҳамла ба дасти Артиши Сурх гузашт. Ва ин амалиёт то охири ҷанг идома ёфт. Тоҷикон дар озодкунии шаҳрҳои Украина, Белоруссия, Полша, Чехословакия ва Германия ширкат варзиданд.

Тоҳир Каримов, афсари тоҷик аз Ленинобод (Хуҷанд), фармондеҳи взводи пулсоз, дар ҳамла ба Днепр дар наздикии Киев (сентябри 1943) далерӣ нишон дод. Вай дар зери оташ пулеро ташкил карда, боиси гузаштани қисмҳои асосии дивизия шуд. Баъди ҷанг ӯ унвони Қаҳрамони Иттиҳоди Шӯравиро гирифт ва ба Ватан баргашт.

Истеъдоди тоҷикон дар муҳандисии ҷангӣ

Тоҷикон на танҳо сарбоз, балки ихтироъкорон низ буданд. Масалан, Мирзо Турсунов, аскари техникӣ, дар ротаи сапёрони тоҷик дастгоҳи пулгузари сабук ихтироъ кард, ки барои убур аз дарёҳои хурд наҷотбахш буд. Ихтирои ӯ дар бисёре баталёнҳо ҷорӣ карда шуд.

Сталинград, Курск ва дигар ҷангҳои ҳалкунанда дар таърихи ҷаҳон маълум аст, аммо саҳми тоҷикон дар онҳо дар сатҳи умумӣ кам гуфта мешавад. Омори расмӣ нишон медиҳад, ки дар бархе дивизияҳои миллӣ (ба мисли 87-уми тирандозӣ) то 60% аскарон аз Осиёи Марказӣ, ба вижа тоҷикон буданд. Бештари онҳо дар ҷойҳои пурхавф – дар тирандозӣ, разведка, тӯпандозӣ сафарбар шудаанд.

Ҳар як танк, ҳар як хона, ҳар як тир дар Сталинград ва Курск дорои як номи тоҷик аст. Ин қаҳрамониҳо бояд ҳамчун далели садоқат ва матонат дар хотир бимонанд.

“Рӯзгор”

Сталинград, Курск и таджики на пике войны

К сентябрю 1942 года ситуация на фронте накалилась до предела – судьба не только Советского Союза, но и всего мира зависела от берегов Волги. Фашистская Германия, потерпев поражение под Москвой (декабрь 1941), бросила все силы на юг, стремясь прорваться к Кавказу и, особенно, к Сталинграду – ключу к Волге и нефтяным запасам.

Сталинград: битва за каждый дом

22 августа 1942 года 6-я армия фельдмаршала Паулюса обрушилась на Сталинград. Налёты превратили город в руины, погибло 40 тысяч мирных жителей. Но Сталинград не сдался.

В составе 138-й, 308-й и 87-й стрелковых дивизий, воевавших внутри города, были сотни таджикских бойцов. Они дрались в «доме Павлова», у заводов «Баррикады» и на Мамаевом кургане – главном узле обороны.

Курбон Алиев – таджикский снайпер из Пенджикентского района. За 234 дня в Сталинграде уничтожил 127 офицеров противника. Был одним из лучших снайперов войны. В одном из боёв, когда его группа попала в окружение, Курбон сражался до последнего патрона, был тяжело ранен, но выжил. После госпиталя получил звание Героя Советского Союза (1943). Он вернулся на родину.

В архивах Минобороны хранится письмо таджикского солдата Субхона Рахимова матери (5 октября 1942): «Мама, мы в развалинах Сталинграда. Отбили у фашистов один дом, держим его уже неделю. Не горюй, отдать жизнь за Родину – честь. Твой сын Субхон». Субхон не вернулся – он погиб 23 ноября 1942 года во время последней контратаки врага. Его письмо сейчас экспонируется в Волгоградском историческом музее.

Курск – крупнейшее танковое сражение

После разгрома немцев под Сталинградом (февраль 1943) фронт стабилизировался у города Курска. Гитлеровцы начали операцию «Цитадель»: 900 тысяч солдат, 2700 танков, 2000 самолётов. С 5 июля по 23 августа 1943 года у Прохоровки произошло величайшее в истории танковое сражение.

В этом бою отличился 1-й гвардейский танковый корпус, где служили и таджики. Абдулло Хасанов, механик-водитель Т-34 из Канибадамского района, в бою под Прохоровкой направил свой танк на два вражеских, подбил оба и погиб вместе с экипажем. Посмертно награждён орденом Красной Звезды.

В архиве ЦАМО зафиксировано, что среди 70 тысяч солдат, проявивших доблесть в Курской битве, более 300 были таджиками. Большинство из них награждены медалями «За отвагу» и «За боевые заслуги».

После Курска – к Победе

После разгрома немцев под Курском стратегическая инициатива окончательно перешла к Красной армии. Таджики участвовали в освобождении Украины, Белоруссии, Польши, Чехословакии и Германии.

Тохир Каримов – таджикский офицер из Ленинабада (Худжанда), командир сапёрного взвода. При форсировании Днепра под Киевом (сентябрь 1943) под огнём организовал переправу, обеспечив переход основных сил дивизии. После войны ему присвоили звание Героя Советского Союза, и он вернулся домой.

Мирзо Турсунов, техник-сапёр из таджикской роты, сконструировал лёгкое мостоукладное устройство, которое спасало при переправах через малые реки. Его изобретение внедрили во многих батальонах.

Сталинград, Курск и другие переломные битвы широко известны в мировой истории, но вклад таджиков часто остаётся в тени. Официальная статистика показывает: в некоторых национальных дивизиях (например, в 87-й стрелковой) до 60% бойцов были выходцами из Средней Азии, в первую очередь – таджиками. Большинство из них воевали на самых опасных участках – в пехоте, разведке, артиллерии.

Каждый танк, каждый дом, каждый выстрел в Сталинграде и Курске носил имя таджикского солдата. Эти подвиги должны навсегда остаться в памяти как доказательство верности и стойкости.

 

Назари Шумо

Security code
навсозӣ