Чеҳраҳои мондагор - Абӯалӣ Ибни Сино

Агар таърихи илми тиб ва фалсафаро баррасӣ кунем, кам касонеро меёбем, ки дар ҳар ду соҳа чунон бузург ва беҳамто бошанд, ки асрҳо пас аз маргашон осорашон ҳамчун китоби дарсӣ дар донишгоҳҳои ҷаҳон таълим дода шавад.

Яке аз ин нодиртарин чеҳраҳо Абӯалӣ Ҳусейн ибни Абдуллоҳ ибни Ҳасан ибни Алӣ ибни Сино машҳур ба Абӯалӣ ибни Сино олими нобиғаи тоҷик, табиб, файласуф, математик ва ситорашиноси асрҳои 10-11 мебошад. Вайро ҳамчунин «падари пизишкии мудерн»ва асосгузори мантиқи синоӣ мешуморанд.

Зиндагӣ ва таҳсил

Абӯалӣ Ҳусейн ибни Абдуллоҳ ибни Ҳасан ибни Алӣ ибни Сино 18-уми августи соли 980 дар деҳаи Афшона (Рометани имрӯза дар наздикии Бухоро) дар оилаи тоҷик ба дунё омадааст. Падараш Абдуллоҳ ибни Ҳасан ибни Алӣ ибни Сино, аслан аз аҳли Балх, дар замони Нӯҳ ибни Мансур ба Бухоро омада, ба кори мулкӣ шуғл варзидааст.

Абуалӣ аз кӯдакӣ нобиға буд. Вай аз панҷсолагӣ то даҳсолагӣ дар мактаб хонда, хату савод баровард, сарфу наҳви забони арабиро омӯхт, илмҳои адабро аз худ кард ва Қуръонро ҳифз намуд. Барои ҳамин, ӯ лақаби Шайх-ро гирифт, зеро дар касе, ки Қуръонро аз ёд мекард, ӯро сарфи назар аз синну солаш шайх мегуфтанд.

То 10солагӣ Қуръон ва илмҳои гуногунро аз бар мекард. Дар 17солагӣ тавонист подшоҳи Бухоро Нӯҳ ибни Мансурро аз бемории сахт шифо бахшад ва ба ин хотир ба китобхонаи шоҳӣ роҳ ёфт. Худи ӯ дар тарҷумаи ҳолаш мегӯяд, ки дар 18-солагӣ дигар ҳеҷ чизи наве набуд, ки ӯ онро намедонист.

Рӯзгор ва саргузашти Сино ба дасти шогирди вафодораш Абӯубайд Фақеҳии Ҷузҷонӣ имло шудааст. Ин имло бо номи «Рисолаи саргузашт» маълум буда, воқеаву ҳодисаҳои 25 соли охири умри Синоро дар бар мегирад.

Осори пуршумори илмӣ

Абӯалӣ ибни Сино дар ҷаҳон аз пурмаҳсултарин олимон ва адибон эътироф гаштааст. Фаъолияти эҷодии вай аз 17-18 солагиаш дар солҳои 996—997 шурӯъ шуда, расо 40 сол давом кардааст.

Ӯ беш аз 450 рисола дар абвоби мухталифи илм навиштааст, ки то замони мо танҳо 240то аз он маҳфуз мондаанд. Аз рӯйи тадқиқи донишманди машҳури эронӣ Саид Нафисӣ (1896—1966) миқдори асарҳои Абӯалӣибни Сино ба 456 мерасад.

Аз ҷумла, 23 асари вай бо забони модариаш, яъне тоҷикӣ эҷод шудааст. Ҳамчунин як миқдор шеърҳои тоҷикии Абӯалӣ ибни Сино низ ба замони мо расидаанд.

Осори ӯ аз рисолаҳои мухтасар то асарҳои чандинҷилда иборат мебошад:

- «Китобулинсоф» (аз байн рафтааст) дар 20 ҷилд

- «Алҳосил вал маҳсул»дар 20 ҷилд

- «Китобушшифо» дар 18 ҷилд

- «Лисонулараб» дар 10 ҷилд

- «Ал-Қонун» дар 5 китоб

- «Наҷот» дар 3 ҷилд

«Қонун дар тиб»: Муқаддастарин китоби тиб

Беҳтарин ва машҳуртарин асари Абуалӣ ибни Сино «Қонун дар тиб» мебошад. Ин донишномаи бузурги тиббӣ беш аз як миллион калимаро дар бар мегирад ва тамоми дониши тиббии замони ӯро ҷамъоварӣ кардааст.

«Қонун» дар Аврупо зиёда аз 500 сол ҳамчун китоби дарсии асосии тиббӣ дар донишгоҳҳо истифода мешуд. Ин асар то садаи XIX дар Аврупо мавқеи худро ҳамчун муқаддастарин китоби тиббӣ нигоҳ дошт.

Ба ғайр аз ҷамъоварии дониши мавҷуда, «Қонун» дорои кашфиётҳои нави худи муаллиф мебошад:

- Эътирофи сирояткунанда будани бемориҳои сил ва бемории сил

- Тарзи интиқоли бемориҳо тавассути об ва хок

- Алоқаи байни равоншиносӣ ва саломатӣ

- Тавсифи 760 дору ва аввалин тавсифи бемории менингит

Абӯалӣ ибни Сино дар рушди илми тиб саҳми бениҳоят арзандае гузоштааст, ки аз таҷрибаҳои худ, илми пизишкии олими юнонӣ Гален, метафизикаи Арасту, илми пизишкии Эрони бостон, Байнаннаҳрайн ва Ҳинди бостон сарчашма гирифта, онҳоро ҳамҷоя андӯхтааст.

Фалсафа ва дигар илмҳо

Абуалӣ ибни Сино на танҳо табиб, балки файласуфи бузург буд. Асари фалсафии ӯ «Китоб-уш-Шифо» як донишномаи бузурги фалсафӣ мебошад, ки тамоми соҳаҳои дониш аз физика ва математика то метафизика ва ахлоқро фаро гирифтааст. Вай асосгузори мактаби фалсафии синоӣ ва мантиқи синоӣ мебошад.

Вай дар математика низ саҳми бузург гузоштааст усули «партофтани нӯҳ»-ро барои тасдиқи ҳисобот шарҳ додааст. Дар физика, ӯ дар бораи энергия, рӯшноӣ, ҳарорат, қувва, холигӣ ва беохирӣ таҳқиқот кардааст ва ба хулосае расид, ки суръати рӯшноӣ бояд маҳдуд бошад. Инчунин, ӯ байни вақт ва ҳаракат робитаи амиқе кашф кардааст.Сино ҳамчунин падари мафҳуми фундаменталии физикии «моменти ҷисм» маъруф аст.

Мерос дар ҷаҳони муосир

Абуалӣ ибни Сино яке аз бузургтарин нобиғаҳои тамоми замонҳо ба шумор меравад. Осори ӯ ба забонҳои лотинӣ тарҷума шуда ва ба рушди фалсафа ва тиб дар Аврупо таъсири бузург расонидааст.

Дар Тоҷикистон барои гиромидошти Абӯалӣ ибни Сино:

- Ҷоизаи давлатии Тоҷикистон ба номи Ибни Сино ҷоизаи олии ҷумҳуриявӣ дар соҳаи илму техника (1 марти соли 1967) таъсис ёфтааст

- Донишгоҳи давлатии тиббии Тоҷикистон ба номи Абӯалӣ Ибни Сино гузошта шудааст

- Майдону хиёбонҳо, маҳалаву ҷамоатҳо ва пайкараву нимпайкараҳо ба номи ӯ гузошта шудаанд

- Соли 1999 пули миллии Тоҷикистон, 20 сомонӣ бо расми Ибни Сино баромад

- Соли 1980 дар Иттиҳоди Ҷамоҳири Шуравӣ бо иштироки ЮНЕСКО 1000-солагии Ибни Сино дар сатҳи ҷаҳонӣ ҷашн гирифта шуд

Имрӯз дар саросари ҷаҳон кӯчаҳо, муассисаҳои илмӣ ва ҳатто ситорае дар осмон ба номи ӯ гузошта шудаанд.

Чаро «Чеҳраи мондагор»?

Абӯалӣ Ҳусейн ибни Абдуллоҳ ибни Ҳасан ибни Алӣ ибни Сино намунаи он аст, ки як инсон метавонад дар чанд соҳаи мухталиф ба он дараҷаи баланд бирасад, ки асрҳо пас аз ӯ ҳеҷ кас ба он нарасад. Ӯ фарогирии илм ва эътиқод, ақл ва дил, тиб ва фалсафаро дар худ муҷассам кард. «Қонуни» ӯ то имрӯз ҳамчун яке аз бузургтарин осори илмии таърихи башарият шинохта мешавад. 456 асари ӯ, ки аз онҳо 23-тоаш ба забони тоҷикӣ эҷод шудаанд, гувоҳи он аст, ки ин марди бузург тамоми умри худро ба хидмати илму инсоният бахшидааст.

“Рӯзгор”