Аз «гала», «офтоб» то «қум-қум» ва «ятим»

Ин мақола идомаи силсилаи таҳлили вожаҳое мебошад, ки онҳоро ба забонҳои ибрӣ ва оромӣ нисбат додаанд. Акнун навбати даҳ вожаи дигар расидааст. Ҳадафи ин таҳлил низ санҷидани он аст, ки то кадом андоза даъвоҳои пешниҳодшуда бо далелҳои забоншиносӣ ва сарчашмаҳои таърихӣ тасдиқ мешаванд.

11. «Гала»: оё маънои «мавҷ» ба номи гурӯҳи аспҳо иртибот дорад?

zabon 454521458994554 Муаллиф калимаи «гала»-ро, ки дар тоҷикӣ барои гурӯҳи аспҳо, одамон ё миқдори зиёди чизе истифода мешавад, бо шакли ибрии גלה (gala) муқоиса мекунад. Ба гуфтаи ӯ, ин вожа дар забонҳои оромӣ ва ибрӣ маънои «мавҷ»-ро дорад. Аз ин рӯ, гӯё тоҷикон гурӯҳи аспҳоро ба сабаби ҳаракати мавҷмонанди онҳо «гала» номидаанд.

Дар ин маврид пеш аз ҳама бояд ба навишти аслии калима таваҷҷуҳ кард. Дар забони ибрӣ ду шакли ба ҳам наздик, вале аз ҷиҳати луғавӣ гуногун вуҷуд доранд:

גלה (gala) - феъл бо маъноҳои «ошкор кардан», «пӯшишро бардоштан» ва «ба ғурбат ё бадарға рафтан»;
גל (gal) - исм ба маънои «тӯда», «теппаи санг», инчунин «мавҷ» ё «талотум».

Ин фарқият дар фарҳангҳои забони ибрӣ, аз ҷумла дар луғати этимологии Эрнест Клейн, равшан нишон дода шудааст.

Пас, агар муаллиф маънои «мавҷ»-ро дар назар дошта бошад, бояд шакли גל (gal)-ро пешниҳод мекард, на גלה (gala)-ро. Ин ҷо омехтани ду шакли гуногуни забони ибрӣ ба назар мерасад.

Аз тарафи дигар, дар форсӣ ва тоҷикӣ калимаи «гала» ба маънои гурӯҳ ё рамаи ҳайвонот истифода мешавад. Дар луғатҳои этимологии форсӣ барои он пайванди эҳтимолӣ бо шакли форсии миёнаи gāl низ пешниҳод шудааст. Ин шарҳ аз фарзияи «мавҷ»-и ибрӣ фарқ мекунад ва бояд дар таҳқиқи таърихи калима ба назар гирифта шавад.

Тафсиримуаллифдарбораиҳаракатимавҷмонандиаспҳонизбештархусусиятитасвирӣдорад. Чунин шарҳ метавонад як тасаввури зебои мардумӣ бошад, вале барои этимология далели таърихӣ ҳисоб намешавад.

Инчунин калимаи англисии gala ба маънои ҷашн ва фестивал ва калимаи юнонии gala ба маънои шир таърихи алоҳида доранд. Танҳо монандии садо барои муттаҳид кардани онҳо бо «гала»-и тоҷикӣ кофӣ нест.

Хулоса: шакли ибрии gal воқеан маънои «мавҷ»-ро дорад, аммо шакли пешниҳодшудаи gala маънои дигар дорад. Барои пайдоиши «гала»-и тоҷикӣ шарҳи эронии таърихӣ низ мавҷуд аст. Аз ин рӯ, фарзияи муаллиф дар шакли пешниҳодшуда исбот нашудааст.

12. «Рав»: чӯби такягоҳи сақф ва калимаи ибрии «рав»

Муаллиф «рав»-ро номи чӯби бузурге медонад, ки дар миёнаи сақфи хона гузошта шуда, чӯбҳои дигари сақфро нигоҳ медорад. Ӯ ин калимаро бо вожаи ибрии רב (rav) муқоиса мекунад, ки маънои «бузург», «калон» ва «бисёр»-ро дорад.

Дар ҳақиқат, дар забони ибрӣ rav ба маънои «бузург», «бисёр», «фаровон» ва дар баъзе мавридҳо «сарвар» ё «раҳбар» истифода мешавад. Ин маъно дар фарҳангҳои забони ибрӣ сабт шудааст.

Аммо худи мавҷудияти чунин калима дар ибрӣ ҳанӯз пайдоиши «рав»-и тоҷикӣ аз онро исбот намекунад.

Як далели муҳим дар ин маврид мақолаи илмии марбут ба воҳидҳои луғавии дуредгарӣ дар гӯишҳои ҷанубӣ ва ҷанубу шарқии забони тоҷикӣ мебошад. Дар он калимаи «рав» ҳамчун истилоҳи сохтмонӣ ба маънои «чӯби болопӯш» ё «чӯби сақф» зикр шудааст. Яъне, истифодаи ин калима дар муҳити маҳаллии тоҷикӣ воқеан сабт шудааст.

Аз ҷиҳати маъноӣ пайванди «бузург» ва «чӯби асосии сақф» тасаввурпазир аст: чунин чӯб нисбат ба чӯбҳои дигар калонтар буда, вазифаи такягоҳро иҷро мекунад. Аммо ин танҳо як шарҳи эҳтимолии маъноӣ мебошад.

Барои исботи иқтибос бояд муайян шавад, ки калимаи «рав» кай дар забони тоҷикӣ пайдо шудааст, шаклҳои пешинаи он чӣ гуна будаанд ва оё роҳи гузариши он аз ибрӣ ба забони тоҷикӣ вуҷуд дорад.

Хулоса: маънои ибрии rav ва истифодаи лаҳҷавии «рав» дар сохтмон воқеӣ мебошанд. Аммо робитаи таърихии байни онҳо ҳанӯз исбот нашудааст. Мақолаи забоншиносӣ истифодаи маҳаллии калимаро тасдиқ мекунад, на пайдоиши ибрии онро.

13. «Тилим»: пора, кафидагӣ ва ҷӯяки замин

Муаллиф «тилим»-ро калимаи лаҳҷавӣ медонад, ки барои ифодаи пора ё буридаи тарбузу харбуза, кафидани лабу пӯсти даст ва ҳатто шикофҳои замин истифода мешавад. Ӯ ин калимаро бо шаклҳои «тала́м» ва «телем» дар забонҳои оромӣ ва ибрӣ муқоиса мекунад.

Дар забони тоҷикӣ «тилим» воқеан ба маънои порча ё бурида истифода мешавад. Дар як фарҳанги мавзӯии русӣ-тоҷикӣ барои калимаи русии «ломтик» муодили «тилим, порча» оварда шудааст. Ин далели луғавӣ истифодаи маънои «бурида» ё «пора»-ро тасдиқ мекунад.

Дар забони ибрӣ бошад, תֶּלֶם (telem) ба маънои «ҷӯяк», «ҷӯяки шудгор» ё «пуштаи байни ҷӯякҳо» мебошад. Ин маъно дар луғати Brown–Driver–Briggs ва дигар фарҳангҳои ибрӣ сабт шудааст.

Аммо бояд таъкид кард, ки telem ва «тилим» як шакл нестанд. Ҳамчунин маънои «ҷӯяки замин» аз маънои «порчаи тарбуз» фарқ мекунад. Барои пайвастани ин ду калима бояд тағйироти овозӣ ва маъноӣ бо мисолҳои таърихӣ шарҳ дода шавад.

Муаллиф ҳамчунин шакли оромии טלם (talam)-ро бо маънои «зулму ситам» ва «осеб расонидан» меорад. Аммо дар маводи пешниҳодшуда барои ин шакл истинод ба фарҳанги таърихии оромӣ ё матни аслӣ оварда нашудааст. Бинобар ин, наметавон онро ҳамчун далели санҷидашуда қабул кард.

Хулоса: маънои «тилим» дар тоҷикӣ ва маънои telem дар ибрӣ ҳар ду вуҷуд доранд, вале шабоҳати эҳтимолии онҳо ҳанӯз робитаи решагиро исбот намекунад. Шакли оромии talam низ ба манбаи луғавии боэътимод ниёз дорад.

14. «Офтоб»: оё он аз «оф» ва «тов» сохта шудааст?

Ин яке аз муҳимтарин мавридҳои гурӯҳи дуюм аст. Муаллиф калимаи «офтоб»-ро аз ду ҷузъи мустақил — «оф» ва «тов» — иборат медонад. Ба гуфтаи ӯ, «оф» дар забонҳои ибрӣ ва оромӣ маънои «паранда» ё «мурғ» дошта, «тов» бошад маънои «хуб», «зебо» ва «хуш»-ро ифода мекунад. Аз ин рӯ, «офтоб» гӯё маънои «парандаи хушбахтӣ» ё «мурғи бахт»-ро доштааст.

Дар ҳақиқат, дар забони ибрӣ עוֹף (of) ба маънои «паранда» ва טוֹב (tov) ба маънои «хуб» ё «нек» истифода мешаванд. Аммо мавҷудияти ин ду калима дар забони ибрӣ барои исботи он ки «офтоб» аз онҳо сохта шудааст, кофӣ нест.

Баръакс, барои калимаи форсии «офтоб» этимологияи таърихии эронӣ пешниҳод шудааст. Дар фарҳангҳои этимологӣ он аз форсии миёнаи āftāb ва шакли бозсозишудаи эронии бостон abi-tāpáh бароварда мешавад. Ҷузъи tāp- ба маънои гарм кардан, тобидан ва нур афкандан иртибот дорад. Ин реша дар забонҳои эронӣ, аз ҷумла дар авастоӣ ва форсии миёна, низ мавҷуд аст.

Шакли «офтоб» дар форсӣ ва тоҷикӣ аз замонҳои қадим истифода шудааст. Вариантҳои лаҳҷавии «офтов» низ дар баъзе минтақаҳои эронӣ сабт шудаанд. Аз ҷумла, дар фарҳанги лаҳҷаҳои марказии Эрон шаклҳои āftāv, oftōv ва āftow оварда шудаанд.

Ин шаклҳо муҳиманд, зеро нишон медиҳанд, ки «офтоб» ва вариантҳои лаҳҷавии он дар муҳити забонҳои эронӣ таърихи мустақил доранд. Аммо онҳо далели тақсим шудани калима ба «оф» ва «тов» бо маъноҳои ибрӣ нестанд.

Фарзияи «парандаи хушбахтӣ» ё «мурғи бахт» бештар хусусияти тафсири рамзӣ дорад. Дар этимология бояд пайдоиши калима аз рӯйи таърихи овозӣ ва морфологӣ муайян карда шавад, на аз рӯйи шабоҳати тасвирии он.

Дар мавриди «офтоба» низ муаллиф шакли кӯзаро бо паранда монанд карда, аз ин ҷо робитаи онро бо «оф» ва «тов» бармеорад. Аммо монандии зоҳирии зарф ба паранда далели пайдоиши номи он нест. Барои чунин хулоса бояд шаклҳои қадимии «офтоба» ва истифодаи он дар фарҳангҳои таърихӣ санҷида шаванд.

Хулоса: барои «офтоб» этимологияи эронии ҳуҷҷатшуда мавҷуд аст. Фарзияи сохта шудани он аз ду калимаи ибрии «паранда» ва «хуб» бо далели таърихӣ тасдиқ нашудааст.

15. «Маҳтоб»: «моҳ» ва «тоб» ё «ма» ва «тов»?

Муаллиф бар он назар аст, ки «маҳтоб» аз ду ҷузъи «ма» ва «тов» сохта шудааст. Ӯ онҳоро бо шаклҳои ибрии מַה (ma) ба маънои «чӣ?» ва טוֹב (tov) ба маънои «хуб» муқоиса мекунад. Ба ақидаи ӯ, «маҳтов» ё «матов» гӯё маънои «чӣ хуб!» ё «чӣ зебо!»-ро доштааст ва баъдан барои ифодаи равшании моҳ истифода шудааст.

Аммо дар забони форсӣ ва тоҷикӣ сохти калимаи «маҳтоб» шарҳи хеле равшан дорад: он аз «моҳ» ва «тоб» иборат аст. «Моҳ» номи ҷирми осмонӣ буда, «тоб» бо маънои тобиш, нур ва равшанӣ ба феъли «тобидан» алоқаманд аст.

Дар фарҳанги этимологии истилоҳоти астрономӣ низ «маҳтоб» ҳамчун таркиби māh — моҳ ва tāb рӯшноӣ ё тобиш шарҳ дода шудааст. Ҷузъи дуюм бо решаи эронии tap- иртибот дорад.

Ин шарҳ аз ҷиҳати сохти калима ва маънои он мантиқӣ ва бо таърихи забон мувофиқ аст. «Маҳтоб» маънои рӯшноии моҳро дорад, на «чӣ хуб».

Шаклҳои «маҳтов» ва «матов», ки муаллиф ба онҳо ишора мекунад, метавонанд хусусиятҳои талаффузии лаҳҷаҳои муайян бошанд. Аммо барои ба вуҷуд овардани фарзияи нави этимологӣ бояд нишон дода шавад, ки ин шаклҳо аз кадом давра ва бо кадом қонунияти овозӣ пайдо шудаанд.

Хулоса: «маҳтоб» аз ҷиҳати сохти калима бо ҷузъҳои форсию тоҷикии «моҳ» ва «тоб» шарҳи равшан дорад. Нисбат додани он ба «ма» ва «тов»-и ибрӣ бо далели таърихӣ тасдиқ нашудааст.

16. «Патак»: сӯрохӣ ва калимаи ибрии «петах»

Муаллиф «патак»-ро дар баъзе гӯишҳои тоҷикӣ ба маънои ҷойи холӣ, сӯрохӣ ё кушодагӣ истифода шудани калима медонад. Ӯ ибораҳои «патаки бинӣ», «патаки гӯш» ва «патаки пайтоба»-ро мисол оварда, онро бо шакли ибрии פתח (pataḥ) муқоиса мекунад, ки маънои «кушодан» дорад.

Дар забони ибрӣ решаи פ־ת־ח (p-t-ḥ) воқеан ба маънои «кушодан» аст. Исми פֶּתַח (petaḥ) бошад, маънои «даромадгоҳ», «дарича» ё «кушодагӣ»-ро дорад. Шакли монанд дар оромӣ низ вуҷуд дорад.

Аммо як масъалаи муҳим мавҷуд аст: дар калимаи ибрӣ ҳарфи охирини реша ח (ḥet) садои ҳалқии махсус дорад, на садои «к»-и тоҷикӣ. Дар «патак» бошад, калима бо «к» анҷом меёбад. Ин фарқияти овозӣ бояд шарҳ дода шавад.

Ҳамчунин дар луғатҳои тоҷикӣ «патак» бо маънои «стелка», яъне қисми дохилии пойафзол, низ сабт шудааст. Ин нишон медиҳад, ки калима дар истифодаҳои гуногун метавонад маъноҳои махсус дошта бошад. Вале маънои лаҳҷавии «сӯрохӣ», ки муаллиф пешниҳод мекунад, бояд бо сабти мустақими гуфтори соҳибзабонон тасдиқ гардад.

Дар мавриди «патаки пайтоба» низ шарҳи муаллиф дар бораи аз се ҷузъ иборат будани ибора — «патак», «пой» ва «тобидан» — ба далели таърихӣ ниёз дорад. Танҳо аз рӯйи тақсим кардани калима ба қисмҳои ба ҳам монанд этимологияи он муайян намешавад.

Хулоса: робитаи маъноии «кушодагӣ» ва «сӯрохӣ» имконпазир аст, вале робитаи таърихии «патак»-и тоҷикӣ бо решаи ибрии p-t-ḥ ҳанӯз исбот нашудааст.

17. «Қум-қум»: садои паранда ё номи зарфи обҷӯшонӣ?

Дар мавриди «қум-қум» муаллиф ду маъноро ба ҳам мепайвандад: яке садои паранда ва дигаре номи зарфи об ё обҷӯшонӣ. Ӯ ин калимаро бо шакли ибрии קומקום (kumkum) ва шаклҳои оромии ба он монанд муқоиса мекунад. Ба гуфтаи ӯ, номи зарф ба хотири шабоҳати он ба парандагон ва садои онҳо пайдо шудааст.

Ин маврид аз ҷиҳати таърихи забон ҷолиб аст, зеро барои номи зарфи обҷӯшонӣ воқеан шарҳи таърихии сомӣ вуҷуд дорад.

Дар манбаъҳои этимологӣ шакли арабии قُمْقُم (qumqum) бо шакли оромии קוּמְקְמָא (qumqəmā) муқоиса мешавад. Он ба зарфи обҷӯшонӣ ё кӯзаи дорои гардани танг ишора мекунад. Дар баъзе шарҳҳои этимологӣ ин шакл ба оромии императорӣ ва шаклҳои қадимтари аккадӣ ва эҳтимолан шумерӣ пайваст карда мешавад. Ҳамчунин дар форсии миёна шакли ба он монанд мавҷуд будааст.

Дар забони ибрӣ низ קומקום (kumkum) ба маънои чойник ё зарфи обҷӯшонӣ истифода мешавад. Академияи забони ибрӣ ин калимаро дар фарҳангҳои истилоҳотии худ сабт кардааст.

Ин ҷо як нуктаи муҳим ба миён меояд: номи зарф метавонад таърихи воқеии оромӣ дошта бошад, аммо аз ин хулоса баровардан мумкин нест, ки садои «қум-қум»-и паранда низ аз ҳамин калима гирифта шудааст.

Садоҳои такроршаванда дар забонҳо бисёр вақт хусусияти тақлидӣ доранд. Масалан, инсон садои паранда, ҷӯшидани об ё ҳаракати моеъро бо такрори ҳиҷоҳо ифода мекунад. Чунин монандӣ метавонад мустақилона дар забонҳои гуногун пайдо шавад.

Аз ин рӯ, номи зарф ва нидои тақлидкунандаи садои паранда бояд ҳамчун ду истифодаи алоҳида таҳқиқ шаванд. Барои исботи он ки яке аз дигаре пайдо шудааст, далели таърихӣ зарур аст.

Хулоса: ин яке аз мавридҳои ҷолиби гурӯҳи дуюм аст. Барои номи зарфи обҷӯшонӣ робитаи таърихӣ бо оромӣ эҳтимолан воқеӣ мебошад. Аммо ин далелро ба садои паранда низ татбиқ кардан мумкин нест. Ҳамчунин роҳи дақиқи ворид шудани ин калима ба тоҷикӣ бояд алоҳида таҳқиқ шавад.

8. «Хато»: вожаи сомӣ, вале оё маҳз аз ибрӣ?

Муаллиф калимаи «хато»-ро ба шакли ибрии חטא (ḥāṭā) ва шаклҳои оромии ба он монанд нисбат медиҳад. Ба гуфтаи ӯ, ин вожа дар забонҳои сомӣ маънои «гуноҳ», «гунаҳкорӣ» ва «аз роҳи дуруст берун рафтан»-ро дорад. Ӯ ҳамчунин ибораи ибрии «қурбон хата»-ро бо ибораи тоҷикии «қурбони хатои худ шуд» муқоиса мекунад.

Дар ин маврид монандии таърихии решаҳо воқеан вуҷуд дорад. Дар забони арабӣ خَطِئَ (xaṭiʾa) ба маънои «иштибоҳ кардан» ё «гуноҳ кардан» истифода мешавад. Дар забони ибрӣ низ חָטָא (ḥāṭā) ба маънои «гуноҳ кардан» мавҷуд аст. Луғатҳои муқоисавӣ ин шаклҳоро ҳамчун калимаҳои ҳамреша ё ҳамрешаи эҳтимолии забонҳои сомӣ муқоиса мекунанд.

Аммо ин ҷо бояд як фарқияти муҳимро дар назар гирифт: ҳамреша будани ду калима маънои онро надорад, ки яке аз дигаре гирифта шудааст. Онҳо метавонанд аз як решаи қадимаи муштараки забонҳои сомӣ баромада бошанд.

Калимаи «хато» дар форсӣ ва тоҷикӣ аз муҳити забонии арабӣ ворид шудааст. Луғати Деҳхудо низ онро бо ишораи арабӣ (ع) меорад.

Дар мавриди «хатар» бошад, бояд онро аз «хато» ҷудо кард. Калимаи арабии خَطَر (xaṭar) ба маънои хатар, хавф ё таҳдид решаи дигар дорад. Танҳо наздикии маъноии «хато» ва «хатар» барои аз як калима баромадани онҳо далел нест.

Ҳамчунин ибораи «қурбони хатои худ шуд» наметавонад далели пайдоиши «хато» аз ибораи ибрии «қурбони гуноҳ» бошад. Дар ин ҷо калимаҳои «қурбон» ва «хато» метавонанд дар як ҷумла омада бошанд, аммо сохтори ҷумла ва маънои он аз ибораи динӣ-таърихии ибрӣ фарқ мекунад.

Хулоса: байни решаи арабии xaṭiʾa ва решаи ибрии ḥāṭā робитаи забонҳои сомӣ вуҷуд дорад. Аммо «хато»-и тоҷикӣ маҳз аз ибрӣ гирифта нашудааст; шарҳи он тавассути арабӣ асосноктар мебошад.

19. «Кулл», «кул» ва «кӯл»: се шакл, се таърихи эҳтимолӣ

Муаллиф калимаҳои «кулл», «кул» ва «кӯл»-ро ба ҳам пайваста, онҳоро дар асл як вожа мешуморад. Ӯ «кулл»-ро ба маънои «ҳама», «пурра» ва «тамом» бо шакли ибрии כֹּל (kol) муқоиса мекунад. Ҳамзамон, «кӯл»-ро ба маънои ҳавзи об бо «кулл» пайванд дода, номи шаҳри Кӯлобро низ аз «кӯли об» ё «кулли об» шарҳ медиҳад.

Дар ин маврид бояд се калимаи ба ҳам монандро аз ҳам ҷудо кард.

Якум: «кулл» ба маънои ҳама, тамоми.

Дар забони арабӣ كُلّ (kull) ба маънои «ҳама», «тамом» ва «ҳар як» истифода мешавад. Дар забони форсӣ низ шакли kull бо ҳамин маъно вуҷуд дорад ва дар фарҳангҳои этимологӣ ҳамчун вожаи аз арабӣ гирифташуда шарҳ дода мешавад.

Дар забони ибрӣ כֹּל (kol) низ маънои «ҳама» ва «тамоми»-ро дорад. Ин монандӣ метавонад ба решаи муштараки қадимаи сомӣ ишора кунад. Аммо ин далел нишон намедиҳад, ки тоҷикӣ «кулл»-ро аз ибрӣ нагирифтааст. Роҳи маъмули воридшавии ин вожа ба форсӣ ва тоҷикӣ тавассути арабӣ шарҳ дода мешавад.

Дуюм: «кӯл» ба маънои ҳавз ё кӯли об.

Ин калима аз ҷиҳати таърихӣ бояд аз «кулл»-и арабӣ ҷудо баррасӣ шавад. Дар манбаъҳои этимологӣ барои «кӯл»-и тоҷикӣ муқоиса бо шакли туркии қадимаи kȫl ва калимаҳои ӯзбекӣ koʻl ва қазоқии köl пешниҳод шудааст.

Пас, монандии «кулл» ва «кӯл» маънои пайдоиши муштараки онҳоро надорад. Онҳо метавонанд ду калимаи аз ҷиҳати таърихӣ гуногун бошанд, ки дар забони тоҷикӣ танҳо аз ҷиҳати садо ба ҳам наздик шудаанд.

Сеюм: номи шаҳри Кӯлоб.

Дар мавриди пайдоиши номи Кӯлоб низ якчанд шарҳ вуҷуд дорад. Дар сомонаи фурудгоҳи Кӯлоб фарзияе оварда шудааст, ки номи шаҳр метавонад аз «кӯлоб» ба маънои оби кӯл, мавзеи сероб ё ботлоқзор сарчашма гирифта бошад. Дар як мақолаи таҳқиқотӣ дар бораи вожаи «об» бошад, фарзияи дигаре низ оварда мешавад, ки номи қадимии маҳалро бо шакли «Хуталоб» пайванд медиҳад.

Аз ин рӯ, номи Кӯлобро бе таҳқиқи мустақили топонимӣ наметавон қатъиян аз «кулли об» баровард. Ин шарҳ бояд ҳамчун фарзия боқӣ монад, на хулосаи собитшуда.

Дар мавриди калимаи «об» бошад, таърихи эронии он хеле қадим аст. Шаклҳои наздик дар авастоӣ ва форсии миёна вуҷуд доранд; дар забони санскрит низ āp ба маънои об истифода мешавад. Ин вожа аз мероси қадимаи ҳиндуэронӣ мебошад.

Аз ин рӯ, «об»-ро наметавон танҳо аз рӯйи мафҳумҳои рамзии «ҳаёт», «рӯҳ» ё «саломатӣ» этимологӣ шарҳ дод. Ин мафҳумҳо аҳамияти фарҳангӣ ва ҷаҳонбинии мардумро инъикос мекунанд, вале таърихи овозӣ ва решаи забонии калимаро муайян намесозанд.

Хулоса: «кулл» ба маънои «ҳама» дар форсӣ ва тоҷикӣ аз арабӣ ворид шудааст ва бо калимаи ибрии kol робитаи сомии қадима дорад. «Кӯл» ба маънои ҳавзи об бошад, таърихи дигар дошта, бо шаклҳои туркӣ муқоиса мешавад. Пайдоиши номи Кӯлоб низ масъалаи баҳсбарангези топонимист ва фарзияи «кулли об» ҳанӯз исбот нашудааст.

20. «Ятим»: решаи муштараки сомӣ ё вожаи тоҷикони бостон?

Муаллиф «ятим»-ро яке аз вожаҳои қадимии тоҷикон мешуморад ва бар он назар аст, ки он пеш аз ворид шудани забони арабӣ ба минтақа низ дар гуфтори тоҷикони бостон истифода мешудааст. Ӯ онро бо шаклҳои ибрии יָתוֹם (yatom) ва дигар шаклҳои оромӣ муқоиса мекунад, ки ба маънои кӯдаки бепадар истифода мешаванд. Ҳамчунин ибораи «ятоми кул»-ро ба маънои кӯдаки бепадару модар меорад.

Дар ин маврид монандии таърихии калимаҳо воқеан ҷолиб аст. Дар забони ибрӣ יָתוֹם (yatom) ба маънои «ятим» истифода мешавад. Дар забонҳои оромӣ низ шаклҳои yatmā ё yathmā мавҷуданд. Дар забони арабӣ يَتِيم (yatīm) ҳамин маъноро дорад.

Луғатҳои муқоисавӣ ин калимаҳоро бо решаи бозсозишудаи сомии yatam- муқоиса мекунанд. Яъне, онҳо метавонанд аз як решаи хеле қадимаи муштараки забонҳои сомӣ сарчашма гирифта бошанд.

Аммо ин далел боз ҳам маънои онро надорад, ки калимаи тоҷикӣ маҳз аз ибрӣ гирифта шудааст. Дар луғатҳои форсӣ барои «ятим» ишораи арабӣ (ع) оварда мешавад. Луғати Деҳхудо низ онро калимаи арабӣ медонад.

Пас, шарҳи таърихии эҳтимолӣ чунин аст: вожаи арабии yatīm бо калимаҳои ибрӣ ва оромӣ ҳамреша мебошад ва ба забони форсӣ, аз ҷумла ба тоҷикӣ, ворид шудааст. Барои исботи он ки ин калима дар тоҷикӣ пеш аз таъсири арабӣ вуҷуд доштааст, бояд намунаҳои хаттӣ ё далелҳои боэътимоди забоншиносӣ пешниҳод шаванд.

Дар мавриди шаклҳои ҷинсии «ятим» ва «ятима» низ бояд эҳтиёт кард. Дар забони арабӣ ва дигар забонҳои сомӣ пасванди махсуси ҷинси занона вуҷуд дорад. Дар форсӣ ва тоҷикӣ низ шакли «ятима» истифода мешавад, аммо ин монандӣ худ аз худ нишон намедиҳад, ки қоидаи мазкур аз ибрӣ гирифта шудааст. Барои чунин хулоса таҳқиқи таърихи пасвандҳо ва сохти грамматикии ҳар ду забон зарур аст.

Ҳамчунин ибораи «ятими кул» бояд аз ҷиҳати таърихи истифодаи тоҷикӣ алоҳида таҳқиқ шавад. Маънои он дар гуфтори мардум метавонад «ятими комил», яъне кӯдаки бепадару модар бошад, вале чунин ибораро бе далели мустақим ба ибораи ибрӣ нисбат додан дуруст нест.

Хулоса: «ятим» ва шаклҳои ибрӣ ва оромии он ҳамрешагии қадимаи сомӣ доранд. Аммо вожаи форсию тоҷикии «ятим» аз рӯйи фарҳангҳои луғавӣ арабӣ шумурда мешавад. Аз ин рӯ, онро наметавон бе далели иловагӣ вожаи аслии тоҷикони бостон ё иқтибоси мустақим аз ибрӣ эълон кард.

Баррасии даҳ вожаи пешниҳодшуда нишон медиҳад, ки муносибати онҳо бо забонҳои ибрӣ ва оромӣ яксон нест. Дар баъзе мавридҳо монандии воқеии таърихӣ вуҷуд дорад, дар баъзеи дигар бошад, муаллиф шаклҳо ва маъноҳои гуногунро бо ҳам омехтааст.

Натиҷаҳои асосиро метавон чунин ҷамъбаст кард:

«Гала»- дар мавриди шакли ибрӣ эҳтимоли омехтани gala ва gal вуҷуд дорад. Барои калимаи форсӣ-тоҷикӣ шарҳи эронии таърихӣ низ пешниҳод шудааст.
«Рав»- истифодаи он ҳамчун истилоҳи сохтмонӣ дар лаҳҷаҳои тоҷикӣ сабт шудааст, аммо робитааш бо rav-и ибрӣ исбот нашудааст.
«Тилим»- маънои «пора» дар тоҷикӣ маълум аст; telem-и ибрӣ бошад, маънои «ҷӯяк» дорад. Робитаи таърихии онҳо исбот нашудааст.
«Офтоб»- этимологияи эронии таърихӣ дорад; фарзияи «оф + тов» аз калимаҳои ибрӣ тасдиқ нашудааст.
«Маҳтоб»- аз ҷузъҳои «моҳ» ва «тоб» шарҳи сохторӣ ва маъноии равшан дорад.
«Патак»- муқоиса бо решаи ибрии p-t-ḥ ҷолиб аст, аммо фарқи овозӣ ва набудани далели таърихӣ монеаи тасдиқи он мебошад.
«Қум-қум»- номи зарфи обҷӯшонӣ эҳтимолан таърихи оромӣ дорад, вале садои тақлидии паранда бояд ҷудогона баррасӣ шавад.
«Хато»- бо калимаи ибрӣ ҳамрешагии сомӣ дорад, аммо роҳи воридшавии он ба форсӣ ва тоҷикӣ тавассути арабӣ шарҳ дода мешавад.
«Кулл» ва «кӯл» ду калимаи гуногунанд: якум аз арабӣ, дуюм бо шаклҳои туркӣ муқоиса мешавад.
«Ятим»- бо шаклҳои ибрӣ ва оромӣ решаи муштараки сомӣ дорад, аммо вожаи форсию тоҷикии он аз арабӣ гирифташуда шумурда мешавад.

Фарзия, далел ва хулосаи илмӣ

Ин гурӯҳи мавод як масъалаи муҳимро боз ҳам равшантар нишон медиҳад: баъзан муаллиф шакли воқеии калимаи ибрӣ ё оромиро пайдо мекунад, аммо аз мавҷудияти он фавран хулоса мебарорад, ки калимаи тоҷикӣ низ аз ҳамон забон сарчашма гирифтааст.

Дар забоншиносии таърихӣ чунин хулоса қобили қабул нест. Масалан, «хато» ва шакли ибрии он метавонанд ҳамреша бошанд, аммо ин маънои онро надорад, ки тоҷикӣ калимаро аз ибрӣ гирифтааст. Ҳамин тавр, «кулл» ва «кӯл» аз ҷиҳати садо ба ҳам монанданд, вале таърихи пайдоиши онҳо метавонад тамоман гуногун бошад.

Дар мавриди «офтоб» ва «маҳтоб» бошад, сарчашмаҳои этимологӣ барои онҳо шарҳи эронии сохторӣ ва таърихӣ пешниҳод мекунанд. Ин мисолҳо нишон медиҳанд, ки пеш аз ҷустуҷӯи решаи калима дар забони дигар бояд тамоми имкониятҳои дохилии забонҳои хешованди тоҷикӣ — форсии миёна, суғдӣ, авастоӣ ва дигар забонҳои эрониро низ санҷид.

Дар баробари ин, мавриди «қум-қум» нишон медиҳад, ки робитаи воқеии забонҳои оромӣ ва форсӣ-тоҷикӣ метавонад вуҷуд дошта бошад. Аммо ҳатто дар чунин ҳолат низ бояд муайян кард, ки кадом шакл аз кадом забон гузаштааст ва оё ҳамаи маъноҳои имрӯзаи калима аз ҳамон сарчашмаанд ё не.

Хулоса: Забони тоҷикӣ дорои таърихи бой ва қабатҳои гуногуни луғавӣ мебошад. Дар он калимаҳои меросии эронӣ, иқтибосҳои арабӣ, туркӣ ва вожаҳои дигар забонҳо ҷой доранд. Робитаҳои таърихии халқҳои минтақа бо ҷомеаҳои сомӣ низ воқеият доранд ва таъсири забонҳои ибрӣ ва оромиро дар баъзе соҳаҳо истисно кардан мумкин нест.

Аммо чунин робитаҳо бояд бо далелҳои мушаххас исбот шаванд. Аз даҳ мавриди баррасишуда танҳо дар баъзе ҳолатҳо ҳамрешагии таърихӣ ё эҳтимоли иқтибоси воқеӣ мушоҳида мешавад. Дар мавридҳои дигар монандии овозӣ ва маъноӣ барои хулосаи этимологӣ кофӣ нест.

Мақсади ин таҳқиқ инкор кардани ҳар гуна таъсири забонҳои сомӣ ба тоҷикӣ нест. Баръакс, ҳадаф муайян кардани он аст, ки кадом робитаҳо воқеан таърихӣ мебошанд ва кадомашон танҳо ба монандии зоҳирӣ такя мекунанд.

Агар муаллифи фарзияҳо барои ҳар як вожа шакли аслии хаттӣ, истинод ба фарҳангҳои таърихӣ, далели истифодаи қадимӣ ва қонунияти тағйири овозҳоро пешниҳод намояд, ин мавод метавонад ба таҳқиқи илмии муфассал табдил ёбад.

Дар илми этимология калима бо он далел қадимӣ ё аслӣ намешавад, ки дар забони дигар шакли монанд дорад. Пайдоиши он бояд бо таърихи ҳуҷҷатшуда, қонунияти овозӣ ва робитаи маъноӣ исбот гардад.