Оё вожаҳои тоҷикӣ решаи ибрӣ ва оромӣ доранд? - I

Дар шабакаҳои иҷтимоӣ баъзан фарзияҳое паҳн мешаванд, ки дар назари аввал ҷолиб менамоянд: калимаҳои маъмулӣ ё лаҳҷавии тоҷикӣ гӯё аз забонҳои қадимаи дигар, аз ҷумла ибрӣ ва оромӣ, сарчашма гирифтаанд. Яке аз чунин фарзияҳоро корбари Фейсбук Хотам Файзуллоев пешниҳод мекунад. Ба гуфтаи ӯ, шумораи зиёди вожаҳои забони тоҷикӣ бо забони ибрӣ робитаи решагӣ доранд.

Ин иддао, албатта, сазовори таваҷҷуҳ аст. Забонҳои тоҷикӣ, форсӣ, ибрӣ ва оромӣ таърихи тӯлонӣ доранд ва дар тӯли асрҳо дар минтақаҳои гуногун бо ҳам робитаҳои фарҳангӣ, динӣ ва тиҷоратӣ доштаанд. Бинобар ин, таъсири мутақобилаи онҳо аз назари илмӣ имконпазир аст.

Аммо масъалаи асосӣ дар ин ҷо на имкони умумии чунин робитаҳо, балки дурустии ҳар як этимологияи мушаххас мебошад. Оё монандии овозии ду калима барои исботи пайдоиши яке аз дигаре кофӣ аст? Оё ҳаммаъно будани онҳо далели иқтибос шуданашон мебошад? Ва муҳимтар аз ҳама, оё таърихи калимаҳо дар сарчашмаҳои хаттӣ ва фарҳангҳои илмӣ чунин фарзияҳоро тасдиқ мекунад?

Барои посух ба ин саволҳо дар ҳар мақола даҳ мавриди пешниҳодкардаи муаллифро мавриди баррасӣ қарор медиҳем.

Монандии калимаҳо ҳанӯз далели пайдоиши муштарак нест

Дар забоншиносии таърихӣ ва муқоисавӣ барои муайян кардани пайдоиши калима танҳо шабоҳати садо ё маъно кофӣ нест. Муҳаққиқ бояд чанд масъалаи асосиро муайян кунад: шакли қадимии калима дар ҳар ду забон чӣ гуна будааст, он дар кадом давра истифода мешудааст, тағйироти овозӣ чӣ гуна сурат гирифтаанд ва роҳи эҳтимолии гузаштани он аз як забон ба забони дигар кадом аст.

Ҳамчунин бояд ба назар гирифт, ки баъзе калимаҳо метавонанд дар забонҳои гуногун ба ҳам монанд бошанд, вале аз ҷиҳати таърихӣ ҳеҷ робитаи мустақим надошта бошанд. Баръакс, баъзе калимаҳои воқеан иқтибосшуда дар натиҷаи гузашти вақт шакли овозӣ ва ҳатто маънои худро тағйир медиҳанд.

Аз ин рӯ, дар таҳқиқи пешниҳодҳои Хотами Файзулло мо на ба монандии зоҳирӣ, балки ба далелҳои таърихӣ, луғавӣ ва овозшиносӣ такя мекунем.

1. «Оғел», «оғелак», «ҳел», «ҳелча» ва масъалаи вожаи «оғил»

Муаллиф шаклҳои «оғел», «оғелак», «ҳел» ва «ҳелча»-ро ба вожаи ибрии אֹהֶל - оҳел нисбат медиҳад. Ин калима дар забони ибрӣ воқеан вуҷуд дорад ва маънои «хайма», «паноҳгоҳ», «манзил» ва «ҷойи зист»-ро дорад. Дар луғати таърихии ибрӣ, ки Элиезер Клейн таҳия кардааст, ин калима бо шаклҳои монанд дар забонҳои оромӣ, финиқӣ ва угаритӣ низ муқоиса мешавад.

Дар назари аввал, байни маънои «хайма» ва маъноҳои маҳаллии пешниҳодшуда паноҳгоҳи чорво ё ҷойи нигоҳдории ҳайвонот наздикӣ дида мешавад. Аммо ин монандӣ барои хулосаи этимологӣ кофӣ нест.

Дар забони тоҷикӣ вожаи «оғил» бо маънои ҷойи нигоҳдории чорво вуҷуд дорад. Дар таҳлили этимологии ин калима фарзияи пайдоиши он аз форсии классикӣ ва эҳтимолан аз шакли суғдии āγōδ, ба маънои «пӯшиш», «паноҳгоҳ» ё «оғил», низ пешниҳод шудааст. Ин фарзияро метавон дар маводи луғавии этимологии «оғил» дид, ҳарчанд он бояд бо эҳтиёт қабул карда шавад.

Аз ин рӯ, пеш аз он ки «оғел»-и лаҳҷавӣ ба ибрӣ нисбат дода шавад, бояд робитаи он бо «оғил»-и маъмули тоҷикӣ ва шаклҳои таърихии эронӣ санҷида шавад.

Хулоса: вожаи ибрии оҳел воқеӣ аст, аммо пайдоиши шаклҳои лаҳҷавии тоҷикӣ аз он ҳанӯз исбот нашудааст. Этимологияи эронии «оғил» низ бояд ба таври мустақил таҳқиқ шавад.

2. «Лих», «их», «иха» ва шакли ибрии «лех»

Ба гуфтаи муаллиф, шаклҳои лаҳҷавии «лих», «их» ва «иха», ки ба маъноҳои рафтан, ҳаракат кардан ё лағжидан истифода мешаванд, аз шаклҳои ибрии לֵךְ (лех), לְךָ (леха) ва ибораи לֵךְלְךָ (лех леха) сарчашма гирифтаанд.

Дар забони ибрӣ шакли лех воқеан вуҷуд дорад ва шакли амрии феъли «рафтан» мебошад, яъне «рав!». Шакли леха бошад, маънои «ба ту»-ро дорад. Ин шаклҳо дар ҷадвалҳои грамматикии забони ибрӣ сабт шудаанд.

Аммо барои муайян кардани робитаи онҳо бо «лих» ва «их»-и лаҳҷаҳои тоҷикӣ чанд масъалаи муҳим боқӣ мемонад.

Аввалан, бояд маънои маҳаллии ин калимаҳо дақиқ муайян шавад. Оё онҳо танҳо маънои «рав»-ро доранд ё дар мавридҳои дигар, масалан, «лағж», «ҳаракат кун» ё «дур шав», низ истифода мешаванд?

Дуюм, бояд тағйири овозии шакли лех ба лих шарҳ дода шавад. Агар «их» низ аз ҳамин калима баромада бошад, пас овози аввали калима чӣ гуна аз байн рафтааст? Барои чунин тағйирот бояд мисолҳои муқоисавӣ ва қонунияти забонӣ пешниҳод шаванд.

Сеюм, зарур аст муайян гардад, ки ин калимаҳо дар кадом минтақаҳо ва аз кадом давра истифода мешаванд. Бе чунин маълумот робитаи таърихии онҳо бо забони ибрӣ танҳо дар сатҳи фарзия мемонад.

Хулоса: шакли ибрии пешниҳодшуда дуруст аст, вале робитаи он бо калимаҳои лаҳҷавии тоҷикӣ далели кофии таърихӣ ва овозшиносӣ надорад.

3. «Тиреза» ва «тирза»

Хотами Файзулло калимаи «тиреза»-ро ба шакли пешниҳодкардаи худ «тирзаҳ» дар забони оромӣ нисбат медиҳад ва барои он маънои «хушоянд» ё «лаззатбахш»-ро меорад.

Ин даъво аз чанд ҷиҳат ба санҷиш ниёз дорад.

Пеш аз ҳама, бояд шакли аслии калима бо хатти оромӣ ва истинод ба фарҳанги луғавии боэътимод пешниҳод шавад. Дар маводи дастраси муаллиф чунин истинод ва далели луғавӣ оварда нашудааст.

Дар муқобили ин фарзия бошад, барои калимаи «тиреза» маводи таърихии минтақавӣ вуҷуд дорад. Дар мақолаи Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон гуфта мешавад, ки шакли «тироза» ҳанӯз дар асри XIX дар «Фарҳанги русӣ ба форсӣ»-и В. Наливкин, ки соли 1888 нашр шудааст, сабт гардидааст. Он дар маънои «окно», яъне равзана ё дарича истифода шудааст.

Муаллифони мақолаи мазкур ҳамчунин шаклҳои «тиреза»-и тоҷикӣ ва «дераза»-и ӯзбекиро муқоиса карда, тағйироти овозии онҳоро дар муҳити забонҳои минтақа баррасӣ мекунанд.

Ин маълумот барои таърихи истифодаи калима аҳамияти муҳим дорад. Албатта, сабти соли 1888 худ аз худ пайдоиши ниҳоии калимаро муайян намекунад, вале нишон медиҳад, ки барои таҳқиқи он бояд пеш аз ҳама таърихи минтақавӣ ва шаклҳои хаттӣ ба назар гирифта шаванд.

Хулоса: иддаои пайдоиши «тиреза» аз шакли оромии пешниҳодшуда бо далели луғавӣ ва таърихӣ тасдиқ нашудааст. Баръакс, барои калима шаклҳои қадимтари минтақавӣ сабт шудаанд, ки таҳқиқи мустақилро талаб мекунанд.

4. «Деҳқон», «деҳгон» ва «деқон»

Муаллиф «деҳқон»-ро бо шакли «дегон» дар забони оромӣ муқоиса карда, онро ба маъноҳои кишоварзӣ, замин ва зироат нисбат медиҳад.

Ин маврид нисбат ба баъзе мисолҳои дигар мураккабтар аст, зеро дар таърихи воқеии калима робитаи забонҳои эронӣ ва оромӣ вуҷуд дорад.

Дар мақолаи донишномаи илмии Encyclopaedia Iranica таҳти унвони «DEHQĀN», ки аз ҷониби Аҳмад Тафаззулӣ навишта шудааст, таърихи калима чунин шарҳ дода мешавад: шакли арабишудаи dehqān бо шакли сурёнии dhgnʾ иртибот дорад, ки худ аз форсии миёнаи dehgān (шакли қадимтар — dahīgān) гирифта шудааст.

Ба ибораи дигар, дар ин ҷо воқеан як робитаи таърихии забонӣ вуҷуд дорад, аммо он бояд дуруст фаҳмида шавад. Манбаи асосии калима дар шарҳи мазкур форсии миёна аст, на он ки «деҳқон» мустақиман аз забони ибрӣ ба тоҷикӣ гузашта бошад.

Дар давраи Сосониён «деҳқон» номи як табақаи иҷтимоӣ заминдорону намояндагони ашрофи маҳаллӣ буд. Баъдтар маънои калима тадриҷан васеъ шуда, ба заминдор, кишоварз ва деҳқони имрӯза низ нисбат дода шуд.

Пас, таърихи ин калима нишон медиҳад, ки ҳангоми таҳқиқи этимология набояд танҳо ба як шакли монанд таваҷҷуҳ кард. Муҳим аст, ки тамоми занҷираи таърихии калима ва муносибати забонҳои иштироккунанда муайян карда шавад.

Хулоса: «деҳқон» таърихи мураккаби эронӣ ва сурёнӣ дорад. Далелҳои мавҷуда онро ба таври мустақим вожаи ибрӣ намешуморанд. Ин мисол ҳамзамон нишон медиҳад, ки таъсири забонҳои ҳамсояро бояд бо дақиқии таърихӣ шарҳ дод.

5. «Каф»

Муаллиф калимаи «каф»-ро, ки дар тоҷикӣ ба маънои кафи даст истифода мешавад, бо шакли ибрӣ ва оромии kaf муқоиса мекунад. Ҳамчунин эҳтимолеро пешниҳод менамояд, ки калимаи туркии «қошуқ» метавонад бо шаклҳои «кафшак» ё «кафшакл» робита дошта бошад.

Дар ин маврид монандии калимаҳо воқеан вуҷуд дорад. Дар забони ибрӣ כַּף (kaf) маънои кафи даст, сатҳи дарунии даст ва баъзан кафи пойро дорад. Дар забони арабӣ низ كَفّ (kaff) ба маънои кафи даст истифода мешавад. Дар забонҳои оромӣ ва дигар забонҳои сомӣ низ шаклҳои ҳамреша сабт шудаанд.

Аммо масъалаи асосӣ ин аст, ки «каф»-и тоҷикӣ аз кадом роҳ ба забони мо ворид шудааст. Мавҷудияти як шакли монанд дар чанд забони сомӣ ҳанӯз маънои онро надорад, ки тоҷикӣ онро маҳз аз ибрӣ гирифтааст.

Барои ин бояд таърихи истифодаи калима дар форсӣ ва тоҷикӣ, шаклҳои хаттӣ ва муносибати он бо калимаи арабии kaff таҳқиқ шавад.

Дар мавриди «қошуқ» бошад, далели пешниҳодшуда боз ҳам заифтар аст. Танҳо монандии тахминии «кафшак» ва «қошуқ» барои исботи пайдоиши яке аз дигаре кофӣ нест. Барои чунин фарзия бояд шаклҳои таърихии ҳар ду калима, маъноҳои қадим ва қонунияти тағйироти овозӣ пешниҳод шаванд.

Хулоса: робитаи шакли kaf/kaff бо забонҳои сомӣ воқеӣ аст, аммо роҳи воридшавии он ба тоҷикӣ бояд дақиқ карда шавад. Фарзияи пайдоиши «қошуқ» аз «кафшак» дар маводи пешниҳодшуда далели илмӣ надорад.

6. «Дангал»

Ба гуфтаи муаллиф, «дангал» номи чӯбе мебошад, ки барои тарсонидан ё дур кардани саг ва муҳофизат аз ҳамла истифода мешавад. Ӯ ин калимаро ба шакли оромии דנהל (danhal) нисбат дода, барои он маънои «тарс» ё «даҳшат»-ро пешниҳод мекунад.

Дар ин маврид аввалин мушкил он аст, ки барои шакли оромии пешниҳодшуда манбаи луғавии боэътимод нишон дода нашудааст. Барои тасдиқи ин фарзия бояд муайян шавад, ки оё чунин шакл дар луғатҳои таърихии оромӣ вуҷуд дорад ва маънои он воқеан ба тарс ё даҳшат иртибот дорад.

Масъалаи дуюм маънои маҳаллии «дангал» аст. Калимаҳои лаҳҷавӣ метавонанд дар минтақаҳои гуногун маъноҳои мухталиф дошта бошанд. Аз ин рӯ, бояд бо мисолҳои зиндаи гуфторӣ нишон дода шавад, ки ин калима маҳз дар кадом маҳал, бо кадом талаффуз ва кадом маъно истифода мешавад.

Ҳатто агар «дангал» дар як минтақа номи чӯби махсус бошад, ин ҳанӯз маънои онро надорад, ки он аз калимаи «тарс» пайдо шудааст. Барои чунин тағйири маъно бояд далели таърихӣ ё муқоисавӣ мавҷуд бошад.

Хулоса: шакли оромӣ ва маънои пешниҳодшуда дар маводи муаллиф бо сарчашмаи илмӣ тасдиқ нашудаанд. Аз ин рӯ, нисбат додани «дангал» ба оромӣ дар марҳилаи ҳозира асоси кофӣ надорад.

7. «Шилха»

Муаллиф калимаи «шилха»-ро, ки гӯё дар баъзе лаҳҷаҳо номи растанӣ ё замини мансуб ба шахс мебошад, ба шакли ибрии שלך (shelkha) мепайвандад. Ин шакл дар забони ибрӣ метавонад маънои «аз они ту» ё «моли ту»-ро дошта бошад.

Дар ин маврид низ бояд байни ду масъала фарқ гузошт: мавҷудияти шакли ибрӣ ва исботи робитаи он бо калимаи тоҷикӣ.

Шакли ибрии мазкур воқеан маънои соҳибиятро ифода мекунад. Аммо барои ба номи растанӣ ё замин табдил ёфтани чунин шакл бояд роҳи тағйири маъно шарҳ дода шавад.

Масалан, агар «шилха» дар лаҳҷа маънои замини шахси муайянро дошта бошад, бояд маълум шавад, ки оё ин калима дар асл ба маънои «замини ту» истифода мешудааст ё чунин маъно баъдтар пайдо шудааст. Агар он номи растанӣ бошад, пас робитаи он бо мафҳуми соҳибият боз ҳам бештар шарҳ талаб мекунад.

Дар маводи пешниҳодшуда барои чунин гузариши маъноӣ далели таърихӣ, матни хаттӣ ё мисоли истифодаи қадимӣ оварда нашудааст.

Хулоса: маънои ибрии shelkha воқеӣ аст, аммо робитаи он бо «шилха»-и лаҳҷаҳои тоҷикӣ исбот нашудааст.

8. «Тал»

Муаллиф калимаи «тал»-ро, ки дар баъзе лаҳҷаҳо ба маънои теппа, баландӣ ё тӯдаи хок истифода мешавад, аз вожаи ибрии תֵּל (tel) гирифташуда мешуморад.

Дар забони ибрӣ tel воқеан маънои теппа ё баландиро дорад. Ин калима, аз ҷумла, барои теппаҳои таърихие истифода мешавад, ки дар натиҷаи ҷамъ шудани қабатҳои пайдарпайи маҳалҳои қадим ба вуҷуд омадаанд.

Дар забони форсӣ низ шакли tal бо маъноҳои теппа ва тӯда сабт шудааст. Ин монандии шакл ва маъно ҷолиб аст, аммо масъалаи пайдоиши таърихии калимаи тоҷикӣ ҳанӯз кушода мемонад.

Барои муайян кардани манбаи он бояд шаклҳои форсӣ, тоҷикӣ ва забонҳои ҳамсоя муқоиса шаванд. Инчунин бояд маълум гардад, ки калимаи «тал» дар кадом минтақаҳо ва дар кадом шаклҳои таркибӣ истифода мешавад.

Ибораҳои пешниҳодкардаи муаллиф, аз ҷумла «талу-теппа» ва «талбанда», низ бояд аз рӯйи истифодаи воқеӣ ва маънои маҳаллӣ таҳлил шаванд.

Хулоса: байни tel-и ибрӣ ва tal-и форсӣ монандии шакл ва маъно вуҷуд дорад. Аммо далеле, ки вожаи тоҷикӣ маҳз аз ибрӣ гирифта шудааст, ҳоло пешниҳод нашудааст.

9. «Кутал»

Муаллиф «кутал»-ро, ки дар баъзе минтақаҳо ба маънои баландии нишеб, гузаргоҳи кӯҳӣ ё ҷойи девормонанд истифода мешавад, бо калимаи ибрии כֹּתֶל (kotel) ба маънои «девор» муқоиса мекунад.

Дар забони ибрӣ kotel воқеан маънои деворро дорад. Аммо дар таҳқиқоти марбут ба номҳои ҷуғрофӣ ва истилоҳоти кӯҳшиносӣ шакли kutal низ сабт шудааст.

Дар як мақолаи таҳқиқотӣ оид ба истилоҳҳои «даван» ва «кутал» дар номгузории шаклҳои релеф зикр мешавад, ки ин калима дар минтақаҳои гуногуни Осиёи Марказӣ, аз ҷумла Тоҷикистон ва Қирғизистон, ба маънои гузаргоҳи кӯҳӣ ё роҳи аз қаторкӯҳ гузаранда истифода мешавад. Ҳамчунин шакли форсии kutel бо маънои марбут ба гузаштан аз баландӣ оварда шудааст.

Ин маълумот барои таҳқиқи «кутал» муҳим аст, зеро нишон медиҳад, ки калима дар муҳити минтақавии ҷуғрофӣ низ истифода ва шарҳи луғавӣ дорад.

Дар ин ҷо бояд ба як нуктаи овозшиносӣ низ таваҷҷуҳ кард. Шаклҳои kotel ва kutal аз ҷиҳати ҳамсадоҳо ба ҳам монанданд, вале садонокҳои онҳо фарқ мекунанд. Барои исботи робитаи таърихӣ бояд нишон дода шавад, ки ин фарқият дар натиҷаи кадом қонунияти овозӣ ба вуҷуд омадааст.

Хулоса: монандии «кутал» ва kotel вуҷуд дорад, аммо он барои исботи пайдоиши тоҷикӣ аз ибрӣ кофӣ нест. Шарҳи минтақавии калима ҳамчун истилоҳи ҷуғрофӣ низ бояд ҷиддан ба назар гирифта шавад.

10. «Ҳов» ва «ҳова»

Муаллиф нидоҳои «ҳов» ва «ҳова»-ро, ки дар баъзе лаҳҷаҳо барои тасдиқ истифода мешаванд, ба шакли оромию ибрии הוֹוֶה (hove) мепайвандад. Ӯ ин шаклро ба маънои «Ӯ ҳаст» ё «Худо шоҳид аст» шарҳ медиҳад.

Дар ин ҷо низ бояд маънои луғавии шакли аслӣ аз тафсири муаллиф ҷудо карда шавад.

Дар забони ибрӣ феъли הָיָה (hayah) ба маънои «будан» вуҷуд дорад. Шакли הֹוֶה (hoveh) дар забони муосири ибрӣ метавонад маънои «ҳаст» ё «вуҷуд дорад»-ро ифода кунад. Аммо ин маъно худ аз худ ба ибораи «Худо шоҳид аст» баробар нест.

Барои чунин шарҳ бояд ибораи пурра дар матни аслии ибрӣ ё оромӣ оварда шавад. Ҳамчунин бояд исбот гардад, ки ин ибора дар кадом давра ва бо кадом роҳ ба муҳити забонии тоҷикӣ ворид шудааст.

Агар «ҳов» ва «ҳова» дар тоҷикӣ нидои тасдиқӣ бошанд, бояд вазифаи онҳо дар гуфтори маҳаллӣ, шаклҳои талаффуз ва таърихи истифодаашон муайян карда шавад.

Хулоса: шакли пешниҳодшуда дар забони ибрӣ воқеӣ аст, аммо шарҳи «Худо шоҳид аст» ва робитаи он бо нидоҳои тоҷикӣ бо далели таърихӣ тасдиқ нашудааст.

Натиҷа: байни монандӣ ва этимология фарқ бояд гузошт

Баррасии даҳ мавриди пешниҳодшуда нишон медиҳад, ки дар баъзе ҳолатҳо байни калимаҳои тоҷикӣ ва ибрӣ ё оромӣ воқеан монандии овозӣ ва маъноӣ вуҷуд дорад. Аммо ин монандӣ дар аксари мавридҳо барои муайян кардани пайдоиши таърихии калимаҳо кофӣ нест.

Дар байни мисолҳои баррасишуда чанд маврид махсусан қобили таваҷҷуҳанд.

Аввал, калимаи «деҳқон» таърихи мураккаби забонӣ дорад. Сарчашмаҳои илмӣ онро бо форсии миёна ва шакли сурёнии он муқоиса мекунанд. Ин мисол нишон медиҳад, ки робитаҳои забонӣ воқеӣ буда метавонанд, аммо онҳоро бояд бо занҷираи таърихии дақиқ шарҳ дод.

Дуюм, барои «тиреза» шакли «тироза» дар фарҳанги соли 1888 сабт шудааст. Ин далели муҳим барои таҳқиқи таърихи минтақавии калима мебошад ва бояд дар муқоиса бо фарзияи оромӣ ба назар гирифта шавад.

Сеюм, дар мавриди «каф» монандии шакл дар забонҳои сомӣ равшан аст. Аммо масъалаи он ки ин калима ба тоҷикӣ аз кадом роҳ ворид шудааст, ҳанӯз ба таҳқиқи мустақил ниёз дорад.

Чорум, калимаҳои «тал» ва «кутал» нишон медиҳанд, ки монандии шакл ва маъно метавонад дар забонҳои гуногун вуҷуд дошта бошад, аммо барои муайян кардани манбаи аслӣ таҳлили таърихӣ ва овозшиносӣ зарур аст.

Дар мавридҳои дигар, аз ҷумла «дангал», «шилха» ва «ҳов», мушкили асосӣ набудани истинод ба сарчашмаҳои луғавии боэътимод ва далелҳои таърихӣ мебошад.

Аз ин рӯ, дар марҳилаи ҳозира наметавон хулоса кард, ки даҳ вожаи баррасишуда аз забони ибрӣ ё оромӣ гирифта шудаанд. Баръакс, таҳқиқ нишон медиҳад, ки барои аксари чунин иддаоҳо ҳанӯз далели кофии илмӣ пешниҳод нашудааст.

Тавсия ба муаллифи фарзияҳо.

Дар илми забоншиносӣ фарзияҳо метавонанд нуқтаи оғози таҳқиқ бошанд. Аммо фарзия танҳо дар сурате ба хулосаи илмӣ табдил меёбад, ки бо далелҳои санҷидашаванда тасдиқ гардад.

Аз ин рӯ, ба муаллифи ин фарзияҳо пешниҳод мекунем, ки барои ҳар як калима чунин маълумотро пешниҳод намояд:

шакли аслии калима дар хатти ибрӣ ё оромӣ;

маънои он дар фарҳанги таърихии ҳамон забон;

сарчашмаи хаттӣ ё матне, ки мавҷудияти онро тасдиқ мекунад;

қадимтарин шакли калима дар форсӣ ё тоҷикӣ;

шарҳи тағйироти овозӣ ва маъноӣ;

далели роҳи эҳтимолии ворид шудани калима ба забони тоҷикӣ.

Танҳо дар ин сурат метавон ҳар як мавридро ба таври илмӣ баррасӣ ва тасдиқ ё рад кард.

Хулоса: Забони тоҷикӣ таърихи бисёрқабата дорад. Дар таркиби луғавии он вожаҳои эронии бостонӣ, форсии миёна, арабӣ, туркӣ ва дигар забонҳо ҷой доранд. Ин воқеият худ ба худ имкони таъсири забонҳои сомӣ, аз ҷумла ибрӣ ва оромиро истисно намекунад.

Аммо таърихи забонро бо роҳи пайдо кардани калимаҳои ба ҳам монанд навиштан мумкин нест. Барои муайян кардани решаи ҳар вожа бояд тамоми таърихи он аз шакли қадим то истифодаи имрӯза омӯхта шавад. Забоншиносии илмӣ на бо монандии зоҳирӣ, балки бо далел, қонуният ва таърихи ҳуҷҷатшуда пеш меравад.

Сарчашмаҳо ва адабиёти истифодашуда

Tafażżolī, Aḥmad. DEHQĀN. Encyclopaedia Iranica, Vol. VII, Fasc. 2–3. Нашри электронӣ: https://www.iranicaonline.org/articles/dehqan/

Кумитаи забон ва истилоҳоти назди Ҳукумати Ҷумҳурии Тоҷикистон. «Панҷара – тиреза – килкин». https://www.kumitaizabon.tj/ru/node/146

Klein, Ernest. A Comprehensive Etymological Dictionary of the Hebrew Language for Readers of English. Маводи луғавии вожаи אֹהֶל (ohel), дастрас тавассути Sefaria: https://www.sefaria.org/Klein_Dictionary

Pealim — Hebrew Conjugation Tables. Шаклҳои феъли ללכת ва амри לֵךְ (lech): https://www.pealim.com/dict/7-lalechet/

Biblical Hebrew for Linguists. Вожаи כַּף (kaf), маънои «кафи даст»: https://lex.ibc.oarc.science/en/w/3709/

Guth, S. The Etymology of Generosity-Related Terms. Folia Orientalia 55. Таҳлили таърихии калимаи арабии kaff ва муқоисаи он бо шаклҳои сомӣ. https://journals.pan.pl/Content/108805/PDF/FoliaOrientalia%2055-18%208Guth.pdf

New Persian-English Dictionary. Вожаи «کف» (kaff), маъноҳои луғавӣ: https://persiandict.com/lexemeen/e7f97308a36249b889d1bcd6.html

On the Peculiarities of the Use of the Terms “Davan” and “Kotal” in Oronymy (Based on Materials from Southern Uzbekistan). Таҳқиқи истилоҳҳои ҷуғрофии kutal/kotel: https://www.sindex.uz/article/12354

The Comprehensive Aramaic Lexicon Project. Лоиҳаи илмии луғати таърихии забонҳои оромӣ, Hebrew Union College: https://cal.huc.edu/

Persian Etymology — فرهنگاشتقاقواژگانفارسی. Маводи муқоисавии этимологии калимаҳои форсӣ: https://parsianjoman.org/wp-content/uploads/2024/03/Persian-Etymology.pdf

Эзоҳ: сарчашмаҳои мазкур барои санҷиши баъзе шаклҳо ва таърихи калимаҳо истифода шудаанд. Барои «дангал», «шилха», «ҳов» ва чанд шакли дигари лаҳҷавӣ ҳанӯз сарчашмаи мустақими кофӣ пайдо нашудааст. Аз ин рӯ, хулосаҳои марбут ба онҳо пешакӣ буда, бояд бо маводи лаҳҷавӣ ва фарҳангҳои таърихӣ такмил дода шаванд.

Субҳиддини Султон, “Рӯзгор”