Чеҳраҳои мондагор: Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ

Падари Алгебра ва Алгоритм

Дар замони мо, ҳар рӯз бе ҳисоб бо алгоритмҳо ва алгебра сарукор дорем ҳангоми ҷустуҷӯ дар интернет, ҳалли муодилаҳо ва ҳатто бозиҳои компютерӣ. Аммо то чанд нафар медонанд, ки калимаҳои «алгоритм» ва «алгебра» аз номи як марди бузург Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ машҳур ба Муҳаммад ибни Мӯсо Хоразмӣ гирифта шудаанд? Ин олими нобиғаи форс-тоҷик дар асри 9 тавонист бо ақли худ пояи математикаи муосирро бунёд гузорад ва башариятро ба дунёи нави дониш раҳнамун созад.

Зиндагӣ дар Дорул-илми Бағдод

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ тақрибан соли 780 дар Хоразм ба дунё омада, дар нимаи аввали асри 9 даргузаштааст. Ӯ дар давраи тиллоии илми исломӣ, дар замони хилофати аббосӣ, дар шаҳри Бағдод фаъолият мекард. Дар «Хонаи ҳикмат» Байтул-ҳикма маркази бузургтарини илмии он замон китобдор ва астроном буд ва дар зери ҳимояти халифа Маъмун кор мекард.

Хоразмӣ дар замони худ ба тамоми илмҳои мавҷуда математика, астрономия, ҷуғрофия, картография саҳми бузург гузоштааст.

«Китоб-ул-ҷабр ва-л-муқобала» таваллуди Алгебра

Машҳуртарин асари Хоразмӣ «Китоб-ул-ҷабр ва-л-муқобала» китоби ҷамъ ва мувозинат мебошад. Ин китоб дар бораи ҳалли муодилаҳои дараҷаи аввал ва дуюм буд. Калимаи «алгебра» аз номи ҳамин китоб ал-ҷабр гирифта шудааст. Хоразмӣ дар ин асар муодилаҳоро ба шаш намуд ҷудо карда ва барои ҳар яке усули ҳалли хос пешниҳод намудааст.

Китоби ӯ ба забони лотинӣ тарҷума шуд ва дар Аврупо то асри 16 ҳамчун китоби дарсии асосии математика истифода мешуд.

Падари Алгоритм

Асари дигари муҳими Хоразмӣ дар бораи ҳисоб бо рақамҳои ҳиндӣ буд. Тарҷумаи лотинии ин китоб бо номи «Algoritmi de numero Indorum» маъруф аст. Калимаи «алгоритм» маҳз аз номи лотинии Хоразмӣ Algoritmi гирифта шудааст.

Ин китоб мардуми Аврупоро бо рақамҳои ҳиндӣ ва сифр шинос кард ва системаи ададии ҳозираи моро дар саросари ҷаҳон паҳн намуд.

Астрономия ва Ҷуғрофия

Хоразмӣ дар соҳаи астрономия низ корҳои бузург анҷом додааст. Ӯ ҷадвалҳои астрономӣ ва тригонометрӣ тартиб дод, ки асоси онҳо тарҷумаи асари ҳиндии «Браҳма-сиддҳанта» буд. Ӯ инчунин якумин рабъи доира квадрантро барои муайян кардани вақт тавассути ситораҳо ихтироъ кард.

Дар ҷуғрофия, ӯ китоби «Сурати замин»-ро навишт, ки дар он назарияи Птолемейро ислоҳ кард ва ҷадвали 2402 шаҳрро барои сохтани харитаи ҷаҳон тартиб дод. Зери роҳбарии ӯ, гурӯҳе аз ҷуғрофидонҳо аввалин глобуси ҷаҳонро сохтанд.

Чаро «Чеҳраи мондагор»?

Абуабдуллоҳ Муҳаммад ибни Мӯсо ал-Хоразмӣ бо се калима алгебра, алгоритм, сифр тамоми ҷаҳони муосири моро тағйир дод. Ҳар вақте ки мо муодила меҳалем, дар интернет ҷустуҷӯ мекунем ё бо рақамҳо кор мекунем, мо вориси дониши ин марди бузурги тоҷику форс ҳастем. Ӯ нишон дод, ки ақли инсон метавонад аз сарҳадҳои замон ва макон гузарад ва дар тӯли асрҳо зинда бимонад.

“Рӯзгор”