«АЗ ПАЙРАВИИ ПАДАР ТО ПАЙРАВИИ ҲАҚИҚАТ» - II

(Мусоҳиба бо Шариф Ҳамдампур)

(Идома)

Қисмати аввали мусоҳибаро инҷо метавон дарёфт.

-Дар солҳои 1993-1996 Шумо сардори дафтари матбуоти Кумитаи давлатии гумрук будед. Ин таҷрибаи кор дар сохтори давлатӣ ба фаъолияти журналистии Шумо чӣ гуна таъсир расонд?

-Ба Кумитаи давлатии гумрук омадани ман тасодуфӣ набуд. Он ба яке аз вазнинтарин ва сарнавиштсозтарин давраҳои таърихи навини Тоҷикистон рост омад. Кишвар тоза истиқлол ба даст оварда буд, ҷанги шаҳрвандӣ идома дошт ва ниҳодҳои давлати миллӣ дар шароити бисёр душвор ташаккул меёфтанд. Дар баробари таъсиси сохторҳои нав, зарурат ба миён омада буд, ки фаъолияти онҳо ба ҷомеа дуруст ва сари вақт фаҳмонида шавад.

Ман то он вақт дар соҳаи матбуот таҷриба доштам ва бо моҳияту таъсири сухан хуб ошно будам. Дар ҳамин шароит ба ман пешниҳод шуд, ки роҳбарии дафтари матбуоти Кумитаи давлатии гумрукро ба уҳда гирам. Ин пешниҳодро танҳо иваз кардани ҷойи кор ё гузаштан аз журналистика ба сохтори давлатӣ намедонистам. Барои ман ин имкони аз наздик дидани раванди ташаккули давлатдорӣ ва саҳм гузоштан дар бунёди низоми иттилоотии яке аз ниҳодҳои муҳими кишвар буд.

Он солҳо барои гумруки Тоҷикистон низ марҳалаи ташаккул буданд. Гумрук танҳо ниҳоди ҷамъоварии боҷ набуд. Он ба ҳифзи манфиатҳои иқтисодии кишвар, танзими воридоту содирот, пешгирии қочоқ ва ташаккули буҷети давлати навбунёд машғул буд. Дар шароити ҷанг ва буҳрони иқтисодӣ иҷрои ин вазифаҳо осон нест. Ман дар он ҷо аз наздик дидам, ки истиқлоли сиёсӣ бе истиқлоли иқтисодӣ комил намешавад ва ҳифзи давлат танҳо дар майдони набард сурат намегирад, сарҳади иқтисодӣ низ ба ҳимоя ниёз дорад.

Ҳамзамон, фаъолияти дохили сохтори давлатӣ як ҳақиқати дигарро низ бароям равшан кард: миёни иттилои расмӣ ва воқеияти зиндагӣ баъзан фосила вуҷуд дорад. Журналист набояд танҳо сухани мансабдорро бозгӯ кунад. Вазифаи ӯ он аст, ки дар паси санадҳо инсон, дар паси рақамҳо сарнавишти мардум ва дар паси қарорҳо таъсири иҷтимоии онҳоро бубинад. Бинобар ин, кор дар Кумитаи гумрук маро ба сухани расмӣ вобаста накард, балки зарурати санҷидани он ва муқоиса карданашро бо воқеият бештар фаҳмонд.

Вақте соли 1996 сармуҳарририи ҳафтаномаи «Тоҷикистон»-ро ба уҳда гирифтам, ин таҷриба барои ман сармояи муҳими касбӣ шуд. Ман аллакай ҳам табиати кори матбуот ва ҳам механизми фаъолияти сохторҳои давлатиро аз наздик мешинохтам. Аз ин рӯ, талош кардам муносибати рӯзномаро бо мақомоти давлатӣ бар пояи эҳтирому ҳамкорӣ, вале бо ҳифзи истиқлоли касбӣ ба роҳ монам.

-Шумо муаллифи китобҳои зиёде ҳастед, аз ҷумла «Взгляд. Лица и события от Памира до Кремля» (2021) ҳастед, ки ба ҳаёти Бобоҷон Ғафуров бахшида шудааст. Чаро маҳз Бобоҷон Ғафуров ба маркази таҳқиқоти Шумо табдил ёфт ва ин китоб дар бораи ӯ чӣ гуна ҳақиқатҳоро ошкор мекунад?

-«Тоҷикон дар суҳбати Ғафуров бо Сталин» як асари хуби таҳқиқотӣ дар бораи академик Бобоҷон Ғафуров аст, ки паҳлуҳои муҳими фаъолияти сиёсӣ, давлатӣ ва илмии ӯро фаро мегирад. Бобоҷон Ғафуров бароям танҳо як қаҳрамони таърихӣ нест. Омӯзиши рӯзгор ва мероси ӯ ба кори чандинсолаи пажӯҳишии ман ва, метавон гуфт, ба як бахши муҳими зиндагии эҷодиам табдил ёфтааст.

Ман ҳанӯз дар солҳои донишҷӯӣ, ҳангоми таҳсил дар факултаи журналистикаи Донишгоҳи давлатии Маскав ба номи М. В. Ломоносов, ба омӯзиши фаъолияти Бобоҷон Ғафуров машғул шуда будам. Маро ҳам шахсияти ӯ ва ҳам паҳнои фаъолияти ӯ ба ҳайрат меовард. Ӯ дар як давраи бисёр мураккаби таърихӣ ҳам сиёсатмадор ва роҳбари давлатӣ буд, ҳам донишманде, ки бо асари бунёдии «Тоҷикон» ҳувияти таърихии миллати моро дар сатҳи ҷаҳонӣ муаррифӣ кард. Барои ман ҳамеша муҳим буд, ки бидонам: дар паси ин симои расмӣ чӣ гуна инсон, чӣ гуна андеша ва чӣ гуна ҷасорати илмӣ қарор дошт?

Натиҷаи ҳамин ҷустуҷӯҳо буд, ки ман имкони дидан аз китобхонаи шахсии Бобоҷон Ғафуровро пайдо кардам. Он китобхона дар манзили зисти ӯ, воқеъ дар кӯчаи Тверская, бинои 8-и шаҳри Маскав, нигоҳдорӣ мешуд. Дар миёни китобҳо ва дастнависҳои ӯ ман бори аввал матни суҳбаташ бо Иосиф Сталинро пайдо кардам. Ин мулоқот соли 1948 баргузор шуда буд. Ба назари ман, ин яке аз нодиртарин ҳуҷҷатҳое мебошад, ки дар ҷараёни таҳқиқоти чандинсолаам ба даст овардаам.

Арзиши ин санад танҳо дар он нест, ки он мулоқоти ду шахсияти таърихиро сабт кардааст. Матни суҳбат нишон медиҳад, ки масъалаи таърихи тоҷикон, мақому ҷойгоҳи ин миллат ва зарурати таҳқиқу муаррифии гузаштаи он дар чӣ гуна шароити сиёсӣ матраҳ мешуд. Ин ҳуҷҷат ба мо имкон медиҳад, ки Бобоҷон Ғафуровро на танҳо ҳамчун муаллифи «Тоҷикон», балки ҳамчун шахсияте бишносем, ки дар яке аз сахттарин давраҳои низоми шӯравӣ масъалаҳои вобаста ба таърих ва ҳувияти миллати худро дар сатҳи роҳбарияти олии Иттиҳоди Шӯравӣ ба миён гузоштааст.

Аммо дар замони шӯравӣ чоп кардани чунин санад бисёр душвор ва ҳатто ғайриимкон буд. Ман инро на аз рӯйи шунидаҳо, балки аз таҷрибаи талхи шахсии худ мегӯям. Дар ҳамон солҳо дар бораи Бобоҷон Ғафуров филми мустанаде бо номи «Сурӯше аз ниё» ба забонҳои тоҷикӣ ва русӣ омода карда будам. Вале роҳбарияти вақти соҳаи кино ҷонибдори ба экран баромадани он набуд.

Танҳо соли 1989 филм бо иштироки ҳамаи аъзои Бюрои сиёсии Кумитаи марказии Ҳизби коммунисти Тоҷикистон мавриди баррасӣ ва қабул қарор гирифт. Аммо ба ман, ки муаллиф ва таҳиягари филм будам, ҳатто иҷозаи иштирок дар ҷаласаи қабули онро надоданд. Ин ҳам як намунаи сарнавишти эҷодкор дар он низом буд, ки ту солҳо заҳмат мекашидӣ, мавод ҷамъ меовардӣ ва асар меофаридӣ, вале тақдири эҷоди туро дигарон, аксаран бидуни ҳузури худат, ҳал мекарданд.

Матни суҳбати Бобоҷон Ғафуров бо Сталинро танҳо баъди ба даст овардани Истиқлолияти давлатӣ тавонистам нашр кунам. Баъдан китоб низ рӯйи чоп омад. Яъне Истиқлолият на танҳо ба давлату ҷомеаи мо озодии сиёсӣ дод, балки барои бозгӯ кардани саҳифаҳои пинҳонмондаи таърих ва нашри санадҳое, ки даҳсолаҳо дар паси парда қарор доштанд, имконият фароҳам овард.

Ҳақиқати асосие, ки китоб ошкор мекунад, ин аст, ки офаридани «Тоҷикон» танҳо кори маъмулии як муаррих набуд. Дар паси он худшиносии миллӣ, масъулияти бузург дар назди таърих ва ҷасорати шахсии Бобоҷон Ғафуров меистод. Ӯ дар шароите ба ҳимояи таъриху тамаддуни тоҷикон пардохт, ки ҳар андешаи берун аз қолабҳои сиёсии замон метавонист барои муаллиф паёмадҳои сангин дошта бошад. Ҳуҷҷатҳои китоб имкон медиҳанд, ки фаъолияти ӯро на аз рӯйи ривояту ситоишҳои умумӣ, балки бар асоси санадҳои воқеӣ арзёбӣ намоем.

Аз ҳамин сабаб, ман Бобоҷон Ғафуровро ба маркази таҳқиқоти худ қарор додам. Зеро омӯзиши шахсияти ӯ танҳо омӯзиши зиндагии як сиёсатмадор ё як академик нест. Ин омӯзиши мубориза барои ҳифзи хотираи таърихӣ, исботи ҷойгоҳи тоҷикон дар тамаддуни башарӣ ва дарки арзиши худшиносии миллӣ мебошад. Ба воситаи рӯзгори ӯ мо як давраи мураккаби таърихи миллати худро беҳтар мешиносем.

Ба андешаи ман, «Тоҷикон дар суҳбати Ғафуров бо Сталин» бояд ба китоби рӯимизии хонандагони мактабҳо, донишҷӯён, омӯзгорон ва ҳамаи онҳое табдил меёфт, ки ба таърихи миллат таваҷҷуҳ доранд. Замоне Вазорати маориф низ ба китоб таваҷҷуҳ зоҳир карда буд ва умед мерафт, ки он ба доираи васеи хонандагон пешниҳод мешавад. Аммо, мутаассифона, чунин нашуд. Чаро ин иқдом амалӣ нагардид, то имрӯз барои ман рӯшан нест.

Бо вуҷуди ин, ман кори худро анҷомдода мешуморам, санади нодирро пайдо кардам, онро аз фаромӯшӣ наҷот додам ва баъди Истиқлолият ба хонанда расондам. Давоми сарнавишти китоб дигар ба муносибати ҷомеа ва ниҳодҳои масъул ба таърих вобаста аст. Зеро миллате, ки мехоҳад ояндаи худро огоҳона бисозад, бояд ҳақиқати гузаштаи худро аз сарчашмаҳо ва санадҳои боэътимод бишносад.

-Китоби нави Шумо «Агар…» ба гуфтаи хонандагон «китоби сукут ва садо, гуфтугӯи рӯҳонии падару писар» аст. Ин китоб дар бораи чист ва чаро мавзӯи «агар» барои Шумо ин қадар муҳим аст?

-«Агар…» барои ман танҳо номи китоб нест. Он калимаест, ки дар худ ҳам суол дорад, ҳам ҳасрат, ҳам умед ва ҳам имкони бознигарии зиндагиро. Баъзан тамоми сарнавишти инсон дар паси ҳамин як калима меистад: агар он рӯз сухане мегуфтам, агар бештар гӯш мекардам, агар дер намекардам, агар роҳи дигареро интихоб менамудам... Аммо зиндагӣ ба қафо барнамегардад. Он танҳо ба мо имкон медиҳад, ки аз гузашта ибрат гирем.

Хонандагон китобро «китоби сукут ва садо, гуфтугӯи рӯҳонии падару писар» номидаанд. Ба назари ман, ин таъбир ба моҳияти асар хеле наздик аст. Дар маркази китоб падару писар қарор доранд, аммо муносибати онҳо танҳо муносибати ду нафар нест. Он гуфтугӯи ду насл, ду таҷриба ва ду тарзи дарки зиндагист.

Мавзуи «агар» барои ман аз он сабаб муҳим аст, ки зиндагии ҳар инсон аз интихобҳо таркиб меёбад. Як сухани гуфта ё ногуфта, як қадами гузошта ё нагузошта метавонад маҷрои як умрро дигар кунад. «Агар...» сарҳади миёни он чизест, ки воқеан рӯй дод ва он чизе, ки метавонист рӯй диҳад. Дар ҳамин сарҳад ҳасрат, масъулият ва худшиносии инсон ба ҳам мерасанд.

Дар асар садо ва сукут муқобили ҳам нестанд. Баъзан сукут аз садо баландтар аст ва баъзан як ҷумла метавонад хомӯшии чандинсоларо бишканад. Муҳим он аст, ки мо садои ботини ҳамдигарро бишнавем.

-Дар порчаи китоби нави Шумо «Президент: Аз Хусдеҳ то Сингапур» як саҳнаи хеле таъсирбахш тасвир шудааст, ки Президенти Тоҷикистон Эмомалӣ Раҳмон пеш аз сафар ба Афғонистони ҷангзада ба ҳайати ҳамроҳ мегӯяд: «Ҳар кӣ аз ҷонаш гузар дорад, бо ман ба чархбол нишинад!». Ин лаҳза дар китоб чӣ гуна таваллуд шуд? Оё ин иқтибос дақиқан воқеият дорад ё он рамзи иродаи роҳбарӣ дар шароити буҳрон мебошад?

-Он замон ҳеҷ кас амнияти ин сафарро кафолат дода наметавонист. Афғонистон худ дар оташи ҷанг месӯхт, роҳҳо хатарнок буданд ва ҳар лаҳза эҳтимоли ҳамла ё ҳодисаи пешгӯинашаванда вуҷуд дошт.

Дар чунин вазъият Эмомалӣ Раҳмон пеш аз парвоз ба ҳайати ҳамроҳ мегӯяд: «Ҳар кӣ аз ҷонаш гузар дорад, бо ман ба чархбол нишинад!». Ин ҷумла бофтаи тахайюли ман ва ороиши бадеии матн нест. Он дар хотира ва нақли шоҳидони бевоситаи воқеа зикр шудааст. Ҳангоми таҳияи китоб ман ба суҳбатҳо ва шаҳодати афроде такя кардам, ки дар он сафар ва равандҳои сулҳ иштирок доштанд ё воқеаҳоро аз наздик мушоҳида кардаанд.

Табиист, ки ҳангоми бозгӯйии як воқеа баъди гузашти солҳо дар шакли ҷумла ё интихоби баъзе калимаҳо тафовут ба вуҷуд меояд. Аммо мазмун, рӯҳ ва ҳақиқати он лаҳза тағйир намеёбад, сафар воқеан бо хатари ҷонӣ ҳамроҳ буд. Роҳбари давлат касеро маҷбур накард, ки бо ӯ биравад, интихобро ба виҷдон, ирода ва ҷасорати ҳар нафар гузошт. Аммо худи ӯ интихобашро аллакай карда буд — рафтан ба сӯи хатар ба хотири таъмини сулҳ.

Қудрати ин ҷумла низ дар ҳамин аст, ки ҳам шаҳодати як воқеаи таърихӣ ва ҳам ифодагари моҳияти роҳбарӣ дар рӯзҳои буҳрон мебошад. Дар чунин лаҳзаҳо роҳбар аз дигарон ҷасорат талаб намекунад, балки аввал худ қадам мегузорад. Ӯ дар паси ҳамроҳонаш паноҳ намебарад, пешопеши онҳо ба сӯи хатар меравад.

Аз ҳамин ҷиҳат, ин саҳна яке аз калидҳои маънавии китоб аст. Сулҳи Тоҷикистон танҳо дар паси мизи музокирот ва бо имзои санадҳо ба даст наомад. Пеш аз он ки сулҳ рӯйи коғаз сабт шавад, касе бояд аз марзи тарс мегузашт, ҷони худро ба миён мегузошт ва ба тарафи муқобил дасти дӯстӣ дароз мекард.

Аз нигоҳи ман, қудрати ин ҷумла маҳз дар он аст, ки ҳам воқеият аст ва ҳам рамз. Воқеият аст, зеро хатари ҷонӣ вуҷуд дошт. Рамз аст, зеро иродаи роҳбарро дар яке аз сангинтарин лаҳзаҳои таърихи кишвар ифода мекунад. Дар он рӯзҳо аз дигарон ба сулҳ даъват кардан кифоя набуд. Барои расидан ба сулҳ касе бояд аввалин шуда аз хатти тарс мегузашт, масъулиятро ба дӯш мегирифт ва ҷони худро ба хатар мегузошт.

Ин сафар нишон дод, ки Эмомалӣ Раҳмон омода буд барои қатъи ҷанг на танҳо мавқеи сиёсӣ, балки амнияти шахсии худро низ ба миён гузорад.

Ман ин саҳнаро барои офаридани қаҳрамони тахайюлӣ ба китоб ворид накардаам. Он барои фаҳмондани як ҳақиқати таърихӣ зарур буд: сулҳи Тоҷикистон танҳо дар толорҳои музокирот ба вуҷуд наомадааст.

-Номи китоб «Президент: Аз Хусдеҳ то Сингапур» як рамзи бузург аст. Аз Хусдеҳ аз сулҳ, аз фидокорӣ, аз ваҳдати миллӣ то Сингапур то пешрафт, то ободӣ, то ояндаи дурахшон. Он нишон медиҳад, ки сулҳ на ҳадаф, балки оғози роҳ аст ва пешрафт на орзу, балки ҳадафи дастёфтанӣ мебошад. Шумо ҳамчун нависанда, дар ин саҳна бештар ба чӣ таваҷҷуҳ доштед, ба воқеияти сиёсӣ ва ё ба ботини инсонҳое, ки дар ин сафар ширкат меварзиданд?

-Бале, номи «Президент: Аз Хусдеҳ то Сингапур» танҳо ду маҳалли ҷуғрофиро ифода намекунад. Хусдеҳ ва Сингапур дар китоб ду рамз ва ду марҳалаи сарнавишти Тоҷикистонанд.

Мулоқоти 11–12 ноябри соли 1996 дар Хусдеҳи Афғонистон замоне баргузор шуд, ки садои тир ҳанӯз хомӯш нашуда буд. Ҳатто дар ҷараёни гуфтушунид аз самти Тавилдара хабари тирпарронӣ мерасид. Як тир, як овоза ё як ҳодисаи ғайричашмдошт метавонист эътимоди нозукро бишканад ва музокиротро қатъ кунад. Аммо суҳбати рӯ ба рӯ баргузор шуд ва барои коҳиши даргириҳо ва идомаи раванди сулҳ замина гузошт.

Барои ҳамин, Хусдеҳ дар китоб танҳо номи як маҳал нест. Он рамзи ҷонфидоӣ, ҷасорати сиёсӣ ва гузаштан аз манфиати шахсӣ ба хотири бақои миллат аст. Хусдеҳ ба мо ёдрас мекунад, ки сулҳ танҳо бо имзои санад ба даст намеояд, он пеш аз ҳама дар иродаи инсонҳо, дар эътимод ва дар омодагии онҳо барои гузашт таваллуд мешавад.

Аммо китоб дар Хусдеҳ ба анҷом намерасад. Зеро сулҳ нуқтаи ниҳоӣ нест. Сулҳ шарти оғоз аст. Агар пас аз қатъи ҷанг кишвар соҳиби иқтисоди устувор, роҳу неругоҳ, мактабу корхона, илму технология ва зиндагии шоистаи мардум нашавад, сулҳ ҳанӯз рисолати худро пурра иҷро накардааст. Аз ҳамин ҷо рамзи дувуми китоб — Сингапур пайдо мешавад.

Сингапур дар тасаввури ҷаҳонӣ намунаи кишварест, ки бо иродаи сиёсӣ, идоракунии босамар, интизом, сармоягузорӣ ба инсон ва истифодаи дурусти имкониятҳои маҳдуд ба пешрафти бузург расид. Тоҷикистон ва Сингапур аз нигоҳи ҷуғрофия, таърих ва захираҳо яксон нестанд. Бинобар ин, сухан дар бораи нусхабардории кӯр-кӯронаи таҷрибаи он кишвар намеравад. Мақсад омӯхтани мантиқи пешрафт аст: давлат чӣ гуна ҳадафи дақиқ мегузорад, ниҳодҳои муассир месозад, кадр тарбия мекунад ва донишро ба неруи иқтисодӣ табдил медиҳад.

Хусдеҳ рамзи он аст, ки миллат чӣ гуна аз вартаи ҷанг берун оварда шуд. Сингапур рамзи он аст, ки баъди сулҳ ба кадом уфуқҳо бояд нигарист. Яке оғози наҷот аст, дигаре самти рушд. Дар миёни ин ду нуқта роҳи Тоҷикистон қарор дорад.

Паёми асосии китоб ин аст, ки сулҳро набояд танҳо ҳамчун хотираи таърихӣ ҷашн гирифт, онро ҳар рӯз бо созандагӣ, адолат, дониш ва рушди иқтисодӣ бояд мустаҳкам кард. Сулҳ ҳадафи охирин нест, оғози роҳ аст. Пешрафт низ орзуи дастнорас нест, ҳадафест, ки бо ирода, омӯзиш ва заҳмати пайгирона метавон ба он расид.            

-Ба онҳое, ки атрофи китоби “Президент: аз Хусдеҳ то Сингапур” чи паём доред?

-Паёми ман ба хонандагон ва ҳамаи онҳое, ки дар атрофи китоби «Президент: Аз Хусдеҳ то Сингапур» андеша ва баҳс мекунанд, ин аст ки китобро пеш аз қазоват хонд. Нахонда, нодониста андеша рондан кори одами бомаърифат нест. Ман китобро барои муқобили ҳам гузоштани шахсиятҳо, кам кардани саҳми касе нанавиштаам. Ҳадафам бозгӯ кардани як марҳалаи бисёр ҳассоси таърихи Тоҷикистон бар асоси санадҳо, хотираҳо ва шаҳодати иштирокдорони воқеаҳо мебошад.

Охирсухан

Устод Шариф Ҳамдампур, барои вақти гаронбаҳо ва суханони пурмазмунатон бепоён ташаккур. Имрӯз мо шоҳиди он будем, ки чӣ гуна як рӯзноманигор бо қалами худ на танҳо садои мардум, балки садои таърихро мерасонад. Суҳбати имрӯз бори дигар собит кард, ки сухан қудрате бештар аз силоҳ дорад ва сулҳ ва пешрафт ду боли як парандаанд, бе яке дигаре парвоз намекунад.

Мусоҳиб Ҷаҳонгири Султон