Истиқлол ва инсон: назаре ба 18-умин авфи таърихӣ дар Тоҷикистон

Дар шароити таҷлили 35-солагии Истиқлолияти давлатӣ, Ҷумҳурии Тоҷикистон 18-умин санади авфи худро қабул кард. Ин санади башардӯстона, ки бо ташаббуси Пешвои миллат муҳтарам Эмомалӣ Раҳмон таҳия ва пешниҳод гардид, на танҳо як ҳодисаи ҳуқуқӣ, балки ифодаи тамоми нуқтаи назари сиёсати давлатӣ нисбат ба шахсонест, ки бо ҷомеа роҳи хаторо интихоб кардаанд.

Ду чанбаи як воситаи ҳуқуқӣ

Дар байни мардум ҳанӯз саволҳо дар бораи тафовути «авф» ва «бахшиш» вуҷуд доранд. Агар ба асосҳои конститутсионӣ назар афканем, дармеёбем, ки авф падидаи умумӣ ва оммавӣ буда, ба як гурӯҳи калон, вале мушаххасан номуайяни шаҳрвандон татбиқ мешавад. Дар ин ҷо Президент нақши ташаббускори қонунгузорӣ дорад, вале қарори ниҳоӣ бо вакилони халқ аст. Дар муқобил, бахшиши ҷазо раванди фардӣ буда, Президент бевосита нисбат ба як шахси алоҳида қарор мебарорад. Ин фарқият дар амалия низ худро нишон медиҳад: қонуни авф якбора тақдири даҳҳо ҳазор оиларо тағйир дода метавонад, дар ҳоле ки бахшиш танҳо ба ҳаёти як инсон дахл мекунад.

Пас аз муддати ҷазо чӣ меояд? Инсон муҳим аст

Ҷанбаи назарраси ин қонун дар он аст, ки он тамаркузро аз ҷазодиҳӣ ба барқарорсозӣ тағйир медиҳад. Дар илми ҳуқуқ ба ин раванд модели реабилитатсионӣ мегӯянд. Ба ибораи дигар, давлат мехоҳад ба ҷои он ки шахсеро пас аз содир намудани хато то абад дар канори ҷомеа нигоҳ дорад, ба вай имконияти дуюм диҳад. Ин далели он аст, ки ҳар як шахс ҳамчун қисмати ҷомеа дида мешавад, на ҳамчун узви бегонаи он.

Калиди асосии ин санад дар мафҳуми "афзалият додан ба ислоҳ нисбат ба ҷазо" пинҳон аст. Дар амалия, ин маънои онро дорад, ки мақомот на танҳо дар бораи он фикр мекунад, ки шахс дар гузашта чӣ гуна ҷазо дидааст, балки баъди баромадан ба ҷойи кор, ба оила ва ба ҷомеа чӣ гуна пайваст карда мешавад.

Омор дар даруни рақамҳо

Дар назари аввал, 18 ҳазор нафар шояд танҳо як рақам ба назар расад. Вале ҳар як адад дар паси худ тақдири зинда ва сарнавишти хонаводаеро дорад, ки аз имрӯз сар карда метавонад тағйир ёбад.

Аз ин шумора:

- Зиёда аз 11 ҳазор нафар (дақиқан 11 305) аз адои ҷазо пурра озод карда мешаванд. Ин гурӯҳ ҳам онҳоеро дар бар мегирад, ки дар ҷойҳои сахт маҳрумият буданд ва ҳам онҳоеро, ки дар муассисаҳои кушод нигоҳ дошта мешуданд.

- Барои беш аз 6 ҳазор нафар (дақиқан 6 733) муҳлати ҷазои боқимонда ихтисор карда мешавад, ки ин ҷо сухан дар бораи ҷиноятҳоест, ки аз ҷониби қонун ҷиддӣ арзёбӣ шудаанд.

Бояд қайд кард, ки дар ин раванд қариб 3 700 нафар гумонбар ва айбдоршаванда низ шомил карда шудаанд, ки парвандаҳои онҳо дар марҳилаи тафтиш ва суд баррасӣ мешуданд. Барои ин одамон, қонун маънои дуввумин шанси бузургеро дорад, ки онро набояд аз даст дод.

Мардуми осебпазир – дар маркази таваҷҷӯҳ

Таҳлили моддаҳо нишон медиҳад, ки занон ва ноболиғон дар ин санад мавқеи махсус доранд. Ин қарор аз омилҳои равонӣ ва иҷтимоӣ сарчашма мегирад, зеро ин ду гурӯҳ бештар ба оқибатҳои ҷиноят осебпазиранд ва бозгашти онҳо ба ҳаёти муқаррарӣ ба суботи ҷомеа бештар мусоидат мекунад.

Дар муассисаҳои ислоҳӣ 507 зан мавҷуданд, ки ҳамаи онҳо таҳти қонун меоянд. Қариб нисфи онҳо (дақиқан 248 нафар) бевосита ба хонаводаҳояшон бармегарданд, ба 259 нафари боқимонда низ муҳлаташон кам карда мешавад. Дар мавриди ноболиғон вазъ бештар гуворост: аз 134 нафар, тақрибан 74 дарсад, яъне 99 нафар, ба муҳити кушод бармегарданд.

Ин бартариятҳо на танҳо рамзӣ нестанд; онҳо бо назардошти он санҷида шудаанд, ки занон аксар вақт сарчашмаи асосии таъмини оила ва ноболиғон идомадиҳандагони насл мебошанд.

Кадом гурӯҳҳо шомили авф нестанд?

Тавре ягон санади башардӯстона наметавонад бе маҳдудият бошад, ин қонун низ истисно дорад. Ба он шахсоне намеоянд, ки даст ба ҷиноятҳои махсусан вазнин, аз қабили терроризм, ҷосусӣ, тахрибкорӣ ё амалҳои зидди амнияти давлат задаанд. Ин маҳдудият барои нигоҳ доштани адолат ва ҷудо кардани онҳое лозим аст, ки ба афкори умумии ҷомеа таҳдид кардаанд.

Боз як нуктаи муҳим: авф шахсонро аз ҷазои иловагӣ ва аз баргардонидани зарари молӣ, ки бо амали ҷиноятӣ расонида шудааст, озод намесозад. Ин маънои онро дорад, ки агар шахс молу амволи касеро талаф дода бошад, ӯ то ҳол вазифадор аст онро барқарор кунад, ҳатто агар аз ҷази асосӣ озод шуда бошад.

Кадом тартиб дар пеш аст?

Қонун ба мақомоти дахлдор дастур медиҳад, ки онро дар муддати ду моҳ амалӣ созанд. Ин муддат барои таҳияи рӯйхат, тафтиши парвандаҳо ва ба кор андохтани дастуруламалҳои судӣ зарур аст.

Яке аз вазифаҳои асосӣ ба кор ҷойгир кардани шахсони озодшуда, фаро гирифтани ноболиғон ба муассисаҳои таълимӣ ва гузоштани онҳо таҳти назорат мебошад. Бе он, худи авф метавонад натиҷаи дилхоҳ надиҳад, зеро бозгашт ба ҳаёти муқаррарӣ бе дастгирии давлат душвор аст.

Чаро ин қонун муҳим аст?

Ҳамаи ин раванд на танҳо ҳалли парвандаҳои ҷиноятӣ, балки эълом доштани як мафҳуми амиқтар аст: адолат набояд тоқатфарсо бошад. Ҳар як фард, ҳатто агар роҳи хаторо интихоб карда бошад, дорои арзиши инсонӣ аст. Истифодаи принсипи гуманизм дар сиёсати ҷиноятӣ ба ин маъност, ки ҷомеа на танҳо ҷазо медиҳад, балки роҳи бозгашт низ нишон медиҳад.

Қабули ин санад дар арафаи Ваҳдати миллӣ тасодуф нест. Он хотиррасон месозад, ки ягонагӣ ва суботи ҷомеа аз пайвастани ҳамаи қисматҳои он, аз ҷумла онҳое, ки дар гузашта хато кардаанд, ташкил меёбад. Меҳвари аслии ин қонун каноргузории иҷтимоӣ нест, балки кӯшиши пайваст кардани шахс ба арсаи ҳаёти пурсамар мебошад.

“Рӯзгор”